I OSK 2050/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski (sprawozdawca) Sędziowie: Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędzia del. WSA Jolanta Górska po rozpoznaniu w dniu 21 listopada 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 6 kwietnia 2022 r. sygn. akt II SA/Gl 1432/21 w sprawie ze skargi P.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 15 września 2021 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2399/2021/11395 w przedmiocie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobom uprawnionym 1. oddala skargę kasacyjną w całości; 2. oddala wniosek P.P. o zasądzenie od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości

Wyrokiem z 6 kwietnia 2022 r. II SA/Gl 1432/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę P.P. (dalej skarżący) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach (dalej SKO, organ) z 15 września 2021 r. znak SKO.PSŚ/41.5/2399/2021/11395 w przedmiocie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobom uprawnionym (k. 2-5, 69, 228-234 akt sądowych). Skarżący reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika z urzędu adw. M.W. wniósł skargę kasacyjną od wskazanego wyżej wyroku WSA zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynika sprawy, a to: 1) art. 145 § 1 lit. "c" oraz art. 135 ppsa przez ich niezastosowanie, a w konsekwencji oddalenie skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z 15 września 2021 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2399/2021/11395 podczas gdy decyzja ta została wydana z naruszeniem przez organ następujących przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 kpa w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, (co zostało stwierdzone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w toku innych postępowań na kanwie tożsamego stanu faktycznego różniących się jedynie okresem, w którym wypłacano świadczenia alimentacyjne, a to w toku postępowań: II SA/GI 1446/21, II SA/GI 1447/21, które zakończyły się uchyleniem decyzji i przekazaniem spraw do ponownego rozpoznania), a to przez: a) niedostateczne wyjaśnienie okoliczności sprawy przejawiające się w nieuwzględnieniu przy wydawaniu decyzji łącznej wysokości zadłużenia skarżącego uwzględniającego należność główną z różnych okresów, jak i łącznej wysokości odsetek, pomimo jednoczesnego zabiegania przez skarżącego o umorzenie należności dotyczących różnych okresów przed tym samym organem; b) nierozważenie, czy odmowa umorzenia należności nie doprowadzi do nieodwracalnych strat dla skarżącego i czy w jego bardzo trudnej sytuacji nie spowoduje ona zagrożenia dla jego dalszej egzystencji; c) oparcie decyzji na hipotetycznym założeniu, że skarżący po ukończeniu studiów ma szanse na zatrudnienie w zawodzie i uzyskanie dzięki temu środków finansowych na zwrot należności wypłaconych osobie uprawnionej do świadczeń alimentacyjnych, niepopartym analizą ofert pracy dla osób ze schorzeniami jakie dolegają skarżącemu oraz realnych możliwości jego zatrudnienia, jak również bez uwzględnienia, że podjęcia pracy w dziedzinie, w której kształci się skarżący, wymaga uzyskania dalszych kwalifikacji, w tym odbycia praktyk (zob. art. 14 ustawy z dn. 7 lipca 1994 r. - Prawo Budowalne), co czyni je w całości teoretycznymi, tym bardziej biorąc pod uwagę stan zdrowia skarżącego, który wymusił na nim przerwanie studiów i poddanie się specjalistycznemu leczeniu, - które to uchybienia, opisane w lit a-c doprowadziły do przekroczenia przez organ granic uznania administracyjnego poprzez wydanie orzeczenia w oparciu o niepełne ustalenia faktyczne, 2) art. 145 § 1 lit. "b" ppsa przez jego niezastosowanie, a w konsekwencji oddalenie skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z 15 września 2021 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2399/2021/11395 na podstawie art. 151 ppsa, podczas gdy uzasadnienie skarżonej decyzji nie spełniało wymogów jakie stawia art. 11 oraz art. 107 § 3 kpa, gdyż brakowało w nim pełnej i wszechstronnej oceny sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego (uchybienie to zostało stwierdzone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w toku innych postępowań na kanwie tożsamego stanu faktycznego różniącego się jedynie okresem, w którym wypłacano świadczenia alimentacyjne, a to w toku postępowań: II SA/GI 1482/21, II SA/GI 1483/21, które zakończyły się uchyleniem decyzji i przekazaniem spraw do ponownego rozpoznania), co objawiło się w: a) braku odniesienia się przez organ do kwestii skutków odmowy umorzenia należności skarżącemu oraz do tego czy taka decyzja nie doprowadzi do nieodwracalnych dla niego strat i czy w jego bardzo trudnej sytuacji nie spowoduje ona zagrożenia dla jego dalszej egzystencji; b) braku wyjaśnienia podstaw założenia, że skarżący niebawem skończy studia (1 stopnia) i będzie mógł podjąć pracę, podczas gdy do podjęcia pracy w zawodzie skarżący musi uzyskać odpowiednie uprawnienia, a samo ukończenie studiów i odbycie praktyk wymaga czasu, odpowiedniego zdrowia i nakładów finansowych; - które to uchybienia uniemożliwiają właściwą kontrolę skarżonej decyzji. Mając powyższa na uwadze powyższe, skarżący wniósł o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy w całości do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach oraz o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu kasacyjnym wg norm prawem przepisanych. Dodatkowo wniósł o przyznanie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu, jednocześnie oświadczając że należne wynagrodzenie nie zostało zapłacone w całości ani w części. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący przedstawił argumentację na poparcie postawionych zarzutów (k. 263-265). Pismem procesowym z 3 września 2024 r. skarżący oświadczył, że zrzeka się przeprowadzenia rozprawy (k. 275). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2022, poz. 329 ze zm.), dalej zwana ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 ppsa i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 ppsa, które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutów kasacyjnych. Stosownie do treści art. 193 zdanie drugie ppsa, uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie został określony zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza zatem przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie pierwsze ppsa. Skarżący kasacyjnie zarzucił wyrokowi Sądu I instancji naruszenie wyłącznie przepisów prawa procesowego, które okazały się niezasadne. I tak wskazując na naruszenie przepisu art. art. 145 § 1 lit. "b" ppsa autor kasacji pominął konieczność powiązania tego przepisu z przesłankami zawartymi w art. 145 § 1 lub art. 145a § 1 kpa (przesłanki wznowienia postępowania administracyjnego). Wadliwa konstrukcja tego zarzutu uniemożliwia jego merytoryczne rozpoznanie. Sąd nie może zastępować strony i precyzować czy uzupełniać przytoczone podstawy kasacyjne, zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę wymóg sporządzenia skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika (art. 176 p.p.s.a.). Naczelny Sąd Administracyjny może uwzględnić tylko te przepisy, które zostały wyraźnie wskazane w skardze kasacyjnej jako naruszone. Na uwzględnienie nie zasługiwał zarzut naruszenia art. 145 § 1 lit. "c" oraz art. 135 ppsa przez ich niezastosowanie, a w konsekwencji oddalenie skargi, który wadliwie łączono z naruszeniem przez organ przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 kpa w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd I instancji trafnie uznał, że organy obu instancji nie naruszyły norm dopełnienia: zasady prawdy obiektywnej (art. 7 kpa); obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 kpa); przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów i ich dowolnej oceny (art. 80); lakonicznego i szablonowego uzasadnienia decyzji (art. 107 § 3 kpa). Sąd I instancji trafnie zaprobował ustalenia organów obu instancji, że skarżący (mający w dacie wydania zaskarżonej decyzji zaledwie 42 lata), utrzymuje się ze świadczeń uzyskiwanych z pomocy społecznej i zamieszkuje w mieszkaniu chronionym, co nie oznacza jednak, że jest to stan stały. Skarżący w niedalekiej przyszłości będzie mógł liczyć na poprawę sytuacji bytowej. W roku akademickim 2020/2021 dokonał reaktywacji na 6 semestr, 3,5 rocznych studiów stacjonarnych I stopnia, na Wydziale X. Politechniki Y. Ukończenie studiów (przewidziane planowo na 27 lutego 2022 r.), winno prowadzić do poprawy sytuacji strony na rynku pracy, a tym samym na ewentualne podjęcie pracy zarobkowej, która pozwoli na regulowanie zobowiązań strony wobec jej wierzycieli, w tym na spłatę należności alimentacyjnych. Skarżący ma tym samym w przyszłości poważną szansę na zmianę swojej sytuacji osobistej i majątkowej, a tym samym może zaistnieć szansa zwrotu przez niego w przyszłości ciążących na niej zobowiązań alimentacyjnych. Wiek zobowiązanego, a także możliwość zdobycia przez niego renomowanego zawodu słusznie zdecydowały o uznaniu przez Sąd I instancji, że na powyższym etapie przedwczesne byłoby orzekanie o umorzeniu należności z funduszu alimentacyjnego w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2021.1379 ze zm.), dalej zwana ustawą alimentacyjną. W kontrolowanej sprawie nie doszło zatem do mechanicznego uznania przez organ interesu ogólnego (polegającego na zaspokojeniu roszczeń funduszu alimentacyjnego) nad interesem indywidualnym strony postępowania (polegającym na konieczności zapewnienia godnych warunków bytowania). To ustawodawca zadecydował o obowiązku zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego świadczenia spełnianego przez fundusz alimentacyjny na rzecz wierzyciela alimentacyjnego. W uzasadnieniu uchwały z 8.11.2021 r. I OPS 2/21 (ONSAiWSA 2022/1/1) Naczelny Sąd Administracyjny w składzie 7 Sędziów, w zakresie istotnym dla kontrolowanej sprawy wskazał, że świadczenie z funduszu jest tzw. świadczeniem celowym, czyli przysługującym pod warunkiem realizacji przy jego pomocy oznaczonych, pożądanych społecznie funkcji (Alimenty, Komentarz, red. J. Ignaczewski, Warszawa 2009, s. 285). Cel świadczeń alimentacyjnych został wskazany w preambule ustawy alimentacyjnej. Ich zadaniem jest wspieranie osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji. Z treści preambuły do ustawy alimentacyjnej wynika w sposób niebudzący wątpliwości, że jej ratio legis sprowadza się do trzech kwestii: finansowego wsparcia osób, którym sąd przyznał alimenty, ale ich egzekucja okazała się bezskuteczna; poprawy skuteczności w ściąganiu alimentów od dłużników alimentacyjnych oraz zwiększenia odpowiedzialności osób obowiązanych do alimentacji. Ustawodawca przyjął założenie, że to osoby, które założyły rodzinę, obowiązane są w pierwszej kolejności zapewnić środki utrzymania członkom tej rodziny, a w szczególności dzieciom, które w tej rodzinie się wychowują. Obowiązkiem organów władzy publicznej nie jest wyręczanie członków rodziny z ich obowiązków względem krewnych, małżonka i powinowatych. Taki zakres obowiązku państwa wyznacza zasada pomocniczości, przywołana w drugim akapicie preambuły do ustawy alimentacyjnej. W sprawach publicznych świadczeń alimentacyjnych dopiero wykazanie, że trudna sytuacja materialna i społeczna wywołana brakiem realizacji obowiązku alimentacyjnego nie wynika z wyboru osoby zainteresowanej pomocą, uzasadnia pomoc państwa. Państwo nie przejmuje zatem ciążącego na osobach zobowiązanych do alimentacji obowiązku, lecz wykonuje swoją powinność pomocy osobom ubogim (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 23.11.2010 r. K 5/10, OTK-A 2010/9/106). Zasada pomocniczości przewidziana w ustawie alimentacyjnej oznacza udzielanie świadczeń tylko pod warunkiem wyczerpania własnych środków samopomocowych oraz tylko w zakresie niezbędnym do zażegnania ryzyka braku alimentacji (Alimenty..., s. 239 i n.; M. Wasilewska, Świadczenia rodzinne i fundusz alimentacyjny. Instruktaż postępowania i wzory, Wyd. oddk Gdańsk 2009, s.163, uw. 1). Świadczenia z funduszu alimentacyjnego są czasowo udostępniane wierzycielowi i nie są świadczeniami bezzwrotnymi. Ich funkcją jest czasowe złagodzenie niedostatku wynikającego z nie dość skutecznie działającego systemu państwowego ścigania dłużnika uchylającego się od realizacji prawomocnie ustalonego obowiązku alimentacyjnego. Istotą systemu publicznego wsparcia jest to, że zwrot kwoty świadczenia następuje nie od osoby, która świadczenie pobrała, ale od dłużnika, którego dług względem osoby uprawnionej został zaspokojony przez państwo. Regres ten jest jednym z elementów systemu dyscyplinującego dłużników alimentacyjnych do uregulowania swoich zobowiązań i w ten sposób nawiązuje do treści preambuły ustawy alimentacyjnej o zwiększaniu odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Zgodnie z treścią art. 27 ust. 1 ustawy alimentacyjnej dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie Zatem to nie mechaniczne uznanie prymatu interesu ogólnego nad interesem indywidualnym strony, lecz powinność zwrotu środków publicznych, które wydatkowane były czasowo na zaspokojenie koniecznych potrzeb córki skarżącego, przemawiały za trafnością rozstrzygnięcia. Nie ulega wątpliwości, że rodzic małoletniego dziecka obowiązany jest podzielić się z dzieckiem nawet najmniejszą kwotą w ramach obowiązku alimentacyjnego. Raz jeszcze podkreślić należy, że zebrane w sprawie dowody zostały prawidłowo ocenione - zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, których granic organy obu instancji nie przekroczyły (B. Adamiak - op. cit., s. 550-551, nb 1-3). Nietrafny okazał się również zarzut sporządzenia lakonicznego i szablonowego uzasadnienia decyzji. Sposób rozumowania organu poddaje się kontroli i należycie przedstawia akt subsumcji. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń winna być analizowana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Umorzenie należności alimentacyjnych może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego (wyrok WSA w Poznaniu z 23.1.2020 r. IV SA/Po 1180/18). Przeprowadzenie kontroli decyzji uznaniowej w oparciu o kryterium legalności sprowadza się do oceny, czy wskazane powyżej względy zostały rozważone przez organy. Kolegium prawidłowo uznało, że w odniesieniu do skarżącego nie zachodzą szczególne okoliczności wyróżniające go z pośród innych dłużników alimentacyjnych. Trudna sytuacja majątkowa i finansowa skarżącego, jego pozostawanie bez pracy, nie mogły być przez organ potraktowane jako okoliczności wyjątkowe i przez to uzasadniające umorzenia zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Stanowisku temu nie sposób zarzucić dowolności. Sąd I instancji trafnie uznał bowiem, że skarżący na realne możliwości na poprawę swojej sytuacji dochodowej z uwagi na wiek i możliwość zdobycia zawodu. Organ, działając w granicach uznania administracyjnego, mógł potraktować te fakty jako argument za odmową umorzenia zobowiązań. Dlatego też, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ppsa orzekł jak w pkt.1 sentencji, oddalając skargę kasacyjną jako niezasadną. Wyrok oddalający skargę kasacyjną nie uprawniał skarżącego kasacyjnie do zwrotu kosztów postępowania za II instancję. Z tego względu orzeczono jak w pkt. 2 sentencji wyroku. Pełnomocnik z urzędu, reprezentujący skarżącego kasacyjnie, dążąc do zwrotu kosztów winien wystąpić do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach (art. 258 § 2 pkt 8 ppsa) z odrębnym wnioskiem o przyznanie wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy, wraz z właściwym oświadczeniem.