I OSK 189/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Przybysz (sprawozdawca) Sędziowie: sędzia NSA Iwona Bogucka sędzia del. WSA Dariusz Chaciński Protokolant asystent sędziego Monika Ziębicka po rozpoznaniu w dniu 18 lutego 2026 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D.K., M.K. i A.T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 lipca 2023r., sygn. akt I SA/Wa 478/23 w sprawie ze skargi D.K., A.K. i M.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 19 grudnia 2022r. nr KOC/5113/Op/22 w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta m. st. Warszawy z dnia 19 lipca 2022 r., nr 5120/DPSo/32/2022, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie solidarnie na rzecz D.K., M.K. i A.T. kwotę 820 (osiemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu sprawy ze skargi D.K., A.K. i M.K. (dalej: skarżący) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie (dalej: organ) z 19 grudnia 2022 r., nr KOC/5113/Op/22, w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt w domu opieki społecznej, wyrokiem z 13 lipca 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 478/23, oddalił skargę. Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym. Zaskarżoną decyzją z 19 grudnia 2022 r., nr KOC/5113/Op, Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołań D.K., M.K. oraz A.K. od decyzji Prezydenta m.st. Warszawy z 19 lipca 2022 r., nr 5120/DPSo/32/2022, o ustaleniu opłaty za pobyt B.K. w domu pomocy społecznej, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że decyzją Prezydenta m.st. Warszawy z 19 lipca 2022 r. orzeczono o ustaleniu opłaty za pobyt B.K. w domu pomocy społecznej od osób zobowiązanych: M.K.1 (syna), A.K. (wnuczki), M.K. (wnuka) i D.K. (wnuka) w wysokości po 693,90 zł miesięcznie od 5 marca do 31 marca 2021 r., w wysokości po 715,02 zł miesięcznie od 1 kwietnia 2021 r. do 31 marca 2022 r. i po 712,89 zł miesięcznie od 1 kwietnia 2022 r. Ponadto orzeczono, że M.K.2, R.K., A.K. (córka), G.K. i M.K.3 nie ponoszą odpłatności za pobyt B.K. w domu pomocy społecznej w związku z nieprzekroczeniem dochodu o kwotę 300% kryterium dochodowego. Odwołanie od decyzji Prezydenta wnieśli: D.K., M.K. i A.K.. Rozpoznając sprawę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie wskazało, że podstawę materialnoprawną decyzji stanowiły przepisy ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tj. Dz.U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm.; dalej: u.p.s.). Stosownie do art. 61 ust. 1 u.p.s. obowiązani do ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka; 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi; 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym gmina i osoby określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Zgodnie z art. 61 ust. 2 u.p.s. opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu; 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi – zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium, b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie; 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2. Natomiast stosownie do art. 61 ust. 2d u.p.s. w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2. Z kolei zgodnie z art. 61 ust. 2e u.p.s. w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2. Przepis art. 61 ust. 2f u.p.s. stanowi, że wysokość opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, o której mowa w ust. 2e, ustala się proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia. Kolegium wyjaśniło, że dochody przebywającego w Domu Pomocy Społecznej w W. przy ul. [...] B.K. nie wystarczają na pokrycie wszystkich kosztów jego pobytu w tej placówce. Zaistniała więc potrzeba ustalenia pozostałych kosztów od osób zobowiązanych. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżący są osobami zobowiązanymi do ponoszenia opłaty za pobyt B.K. w domu pomocy społecznej, jako ich zstępni, stosownie do art. 61 ust. 2 pkt u.p.s. Pomimo pisemnych wezwań organu, skarżący uniemożliwili przeprowadzenie wywiadu środowiskowego oraz nie wyrazili zgody na zawarcie umowy. Kolegium wskazało, że jeżeli skarżący w toku postępowania poprzedzającego wydanie decyzji przez organ I instancji, pomimo kierowanej do nich korespondencji przyjęli bierną postawę, ignorując wezwania organu i nie stawiając się w ośrodku pomocy społecznej celem umożliwienia przeprowadzenia z nimi wywiadu środowiskowego, nie wyrażając przy tym gotowości zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, to zaistniała podstawa do uznania, że wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 61 ust. 2e ustawy. Ratio legis tego przepisu jest możliwość ustalenia, w drodze decyzji, opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej osobom uchylającym się od współpracy z organem w tym zakresie, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej, a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane (por. wyrok WSA w Szczecinie z 21 kwietnia 2021 r., sygn. akt II SA/Sz 849/20). W związku z tym zaszły podstawy do zastosowania regulacji, o której mowa w art. 61 ust. 2e ustawy o pomocy społecznej. Kolegium wyjaśniło, że poza mieszkańcem domu jest dziewięć osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty (zstępnych). Mieszkaniec domu pomocy społecznej ponosi opłatę w wysokości: 1878,35 zł, zaś różnica między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca wynosi 6245,12 zł w marcu 2021 r., 6435,19 zł od kwietnia 2021 r. do marca 2022 r. i 6416,02 zł od kwietnia 2022 r. Wobec tego skarżący ponoszą odpłatność za pobyt B.K. w domu pomocy społecznej w wysokości po 693,90 zł miesięcznie od 5 marca do 31 marca 2021 r. (6245,12 zł/9 = 693,90 zł), po 715,02 zł miesięcznie od 1 kwietnia 2021 r. do 31 marca 2022 r. (6435,19 zł/9 = 715,02 zł) i po 712,89 zł miesięcznie od 1 kwietnia 2022 r. (6416,02 zł/9 = 712,89 zł). Odnosząc się do zarzutów odwołania Kolegium wskazało, że w toku prowadzonego postępowania przed organem I instancji skarżący nie złożyli wniosku o zwolnienie ich z opłaty częściowo lub całkowicie stosownie do art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Nie przedstawili również żadnej argumentacji mogącej stanowić podstawę do podjęcia przez organ takiej decyzji. Tym samym brak było podstaw do rozpatrywania tej kwestii w zaskarżonej decyzji. Organ odwoławczy podniósł, że kwestie dotyczące zwolnienia z opłaty oraz relacji skarżących z dziadkiem, w tym załączone do odwołania dowody, mogą być rozpatrywane w odrębnym postępowaniu o zwolnienie z opłaty za pobyt B.K. w domu pomocy społecznej, po złożeniu przez skarżących stosownego wniosku do Prezydenta m.st. Warszawy. Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z 19 grudnia 2022 r. wnieśli D.K., M.K. i A.K.. Zaskarżonej decyzji zarzucili: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: a. art. 64 pkt 2, 3 i 7 u.p.s., poprzez ich niezastosowanie, w sytuacji kiedy – skarżący D.K. i M.K. pozostają osobami bezrobotnymi na utrzymaniu matki i cała trójka utrzymuje się jedynie z jej wynagrodzenia, – skarżąca A.K. do niedawna studiowała, aktualnie wyjechała za granicę, gdzie docelowo co prawda będzie się utrzymywać sama, jednak leczy się psychiatrycznie, co znacznie wpływa na jej możliwość samodzielnego funkcjonowania oraz możliwości zarobkowe, – cała trójka skarżących nigdy tak naprawdę nie poznała dziadka, widzieli go raz w trakcie przelotnego przypadkowego spotkania, ani ojciec R.K., ani dziadek nie utrzymują z nimi kontaktu, żaden z nich nie poczuwał się do jakichkolwiek świadczeń o charakterze alimentacyjnym na ich rzecz, a także nie uczestniczył w najmniejszym stopniu w ich życiu całkowicie ich zaniedbując, b. art. 61 pkt 2 ust. 2 lit. b u.p.s. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, kiedy w okolicznościach niniejszej sprawy posiadany dochód na osobę w gospodarstwie domowym skarżących jest nie jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, a kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty jest niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. 2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: a. art. 7, 77 § 1 w zw. z art. 80 kpa, polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy w tym między innymi: – zaniechanie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, – pominięcie informacji zawartych w korespondencji mailowej, jaką prowadziła A.K. z organem, udzielając mu tą drogą wszelkich niezbędnych informacji i wyjaśnień, w tym wskazywała na okoliczności uzasadniające zwolnienie jej z opłaty za pobyt dziadka w DPS i brak zgody na ponoszenie opłaty, a także złożonego przez nią wniosku o zwolnienie z opłat, – pominięcie informacji przekazywanych przez skarżących drogą telefoniczną w zakresie braku uzyskiwania przez nich dochodu oraz podstaw do zwolnienia ich z obowiązku ponoszenia opłat, – zaniechanie ustalenia kryterium dochodowego na osobę w rodzinie w stosunku do skarżących pomimo posiadanych w tym zakresie informacji o zarejestrowaniu skarżących jako bezrobotnych oraz oświadczeń o wysokości osiąganego dochodu przez matkę skarżących i braku dochodów po stronie skarżących, – pominięcie wyjaśnień złożonych przez K.K., która działała jako pełnomocnik skarżących, w których w sposób szczegółowy i wyczerpujący odniosła się do stanu faktycznego sprawy, jak i wskazywała okoliczności uzasadniające zwolnienie skarżących z opłaty i brak zgody na ponoszenie opłaty, dochody jakie osiąga, będąc jedynym żywicielem rodziny, a także dowody na powyższe okoliczności, – pominięcie oświadczeń świadków, którzy podkreślali brak jakiegokolwiek kontaktu ze strony B.K. ze skarżącymi, b. art. 7, 76 § 1, art. 77 § 1 i 80 kpa polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie, wyrażającej się zwłaszcza w odmówieniu mocy dowodowej i wiarygodności dokumentom: – postanowieniu z 31 maja 2007 r. o umorzeniu dochodzenia w sprawie niealimentacji R.K. wobec swoich dzieci, – zaświadczeniu z 14 marca 2014 r. wydanym przez Prokuraturę Rejonową [...] o złożeniu zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa niealimentacji przez R.K., – postanowieniu z 5 maja 2014 r. o odmowie wszczęcia dochodzenia w sprawie uporczywego uchylania się przez R.K. od obowiązku alimentacyjnego, – zaświadczeniu z 9 sierpnia 2022 r. wydanym przez Komornika Sądowego D,K,, a także decyzji Prezydenta Miasta [...] z 21 września 2010 r. odmawiającej skarżącym prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, o co wystąpiła ich matka w związku z przekroczeniem progu dochodowego o 99 gr., – pomimo, że dokumenty te mają moc dokumentów urzędowych, z czym wiąże się domniemanie istnienia faktów w nim stwierdzonych, co w konsekwencji doprowadziło do uznania okoliczności, iż skarżący będąc na wyłącznym utrzymaniu matki K.K., która pozostawała bez jakiejkolwiek pomocy ze strony byłego męża oraz rodziny byłego męża i usiłowała pozyskać środki do życia dla dzieci w drodze przymusu państwowego - nie powinni być zobowiązani wobec dziadka ze strony ojca, który nigdy nie widział ani swojej synowej ani wnuków i nie wykazywał jakiegokolwiek zainteresowania ich istnieniem – za nie udowodnioną. c. art. 7, 77 § 1 i art. 107 § 3 kpa polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego wbrew ciążącemu na organie II instancji na mocy art. 77 § 1 kpa obowiązkowi w tym zakresie i w konsekwencji niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz sporządzenie uzasadnienia niezgodnego z wymogami wynikającymi z art. 107 § 3 kpa, d. art. 8 kpa poprzez działanie przez organ odwoławczy w sposób niebudzący zaufania do władzy publicznej przez uczestników postępowania z uwagi na utrzymanie decyzji w mocy przy całkowitym pominięciu argumentów i dowodów przedkładanych przez stronę skarżącą, jej wyjaśnień i wniosków, bez wyraźnej ku temu podstawy faktycznej i prawnej, e. art. 138 § 1 pkt 1 kpa, polegające na błędnym zastosowaniu i utrzymaniu w mocy wadliwej decyzji organu I instancji. Wskazując na powyższe zarzuty, skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania. Zarzuty rozwinęli w uzasadnieniu skargi. Skarżący wnieśli o przeprowadzenie dowodów wskazanych w skardze na podane w niej okoliczności. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie przeprowadzonej 13 lipca 2023 r. Sąd oddalił wnioski dowodowe zawarte w skardze, gdyż odpisy dokumentów zawnioskowanych jako dowody znajdują się w aktach administracyjnych sprawy, za wyjątkiem pisma A.K. z 12 sierpnia 2022 r. o zwolnienie z ponoszenia kosztów pobytu dziadka w DPS. Pisma takiego nie ma w aktach administracyjnych. Poza tym pismo nie zostało podpisane i nie wynika, aby było złożone do organu (brak prezentaty organu lub innego dowodu złożenia go w organie lub przesłania do organu). W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, że skarga nie jest zasadna, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Organy przytoczyły obowiązujące przepisy dotyczące zasad odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej i osób zobowiązanych do ich ponoszenia i prawidłowo zastosowały je do stanu faktycznego w niniejszej sprawie. Sąd I instancji wskazał na wstępie, że niewątpliwie skarżący – jako wnuki B.K. (zstępni) – należą do kręgu osób zobowiązanych do ponoszenia odpłatności za pobyt dziadka w DPS – zgodnie z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. Przepis art. 61 ust. 2 pkt 2 tej ustawy stanowi zaś, że opłatę ponoszą m.in. zstępni zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2 ustawy. W przedmiotowej sprawie do zawarcia umowy nie doszło. Stosownie do art. 61 ust. 2e u.p.s. w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt. 2 zawarcia umowy oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane. W niniejszej sprawie było 9 osób zobowiązanych, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., w tym skarżący. Z kolei opłata wskazana w art. 61 ust. 2e u.p.s. to opłata ustalana w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane. Do ustalenia decyzją opłaty w tej wysokości dochodzi wyłącznie w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., zawarcia umowy oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Przez taką odmowę, skutkującą brakiem ustalenia sytuacji dochodowej osoby lub osób zobowiązanych, osoby te pozbawione są ochrony przewidzianej w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. Ponoszona przez te osoby opłata jest niezależna od osiąganego przez nie dochodu i sytuacji materialnej. Jak podkreślił Sąd I instancji, podstawą wydania decyzji był przepis art. 61 ust. 2e u.p.s., z którego treści wynika, że chodzi o "niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego". Skarżący nie wyrazili zgody na przeprowadzenie wywiadu. Organ w korespondencji prowadzonej z nimi informował o treści przepisów, jakie będą mieć w sprawie zastosowanie i jakie konsekwencje z tego wynikają, w tym o konieczności przeprowadzenia wywiadów środowiskowych (pisma: z 22 kwietnia 2021 r., z 2 czerwca 2021 r., z 8 września 2021 r. z 14 września 2021 r., z 7 czerwca 2022 r.). Pomimo odbioru korespondencji kierowanych przez organ, skarżący D.K. i M.K. nie udzielili odpowiedzi na pisma i nie nawiązali kontaktu z pracownikiem socjalnym (zwrotne potwierdzenia odbioru pism oraz notatki urzędowe z 25 lipca i 29 listopada 2022 r.). Natomiast skarżąca A.K. w piśmie z 23 września 2021 r. przedstawiła swoją sytuację rodzinną i brak relacji z dziadkiem, stosunek ojca do obowiązków wobec dzieci. Natomiast w piśmie z 24 czerwca 2022 r. wprawdzie oświadczyła, że nie unika kontaktu z organem i przeprowadzenia wywiadu, jednakże do wywiadu nie doszło. Skarżąca w powyższym piśmie oświadczyła, że 3 lipca 2022 r. wyjeżdża do A. Załączyła także zaświadczenie lekarskie. Odnosząc się do zarzutów skargi, Sąd I instancji wskazał, że zarówno pisemne, mailowe, jak i telefoniczne wyjaśnienia, oświadczenia stron i innych osób, złożone dokumenty nie spełniają przesłanek wywiadu środowiskowego. Zgodnie z art. 107 ust. 1 u.p.s. rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej oraz u osób, o których mowa w art. 103. Na podstawie delegacji zawartej w art. 107 ust. 6 u.p.s. obejmującej m.in. wskazanie sposobu i terminów przeprowadzania rodzinnego wywiadu środowiskowego – mając na uwadze konieczność zapewnienia rzetelności i kompleksowości przeprowadzanego rodzinnego wywiadu środowiskowego oraz identyfikacji pracownika socjalnego – Minister Rodziny i Polityki Społecznej wydał 8 kwietnia 2021 r. rozporządzenie w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. poz. 893). W § 3 ust. 1 rozporządzenia wskazano, że wywiad przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu, w dniach roboczych, w godzinach pracy podmiotu uprawnionego albo w innym terminie uzgodnionym z osobą lub rodziną, za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej. Zdaniem Sądu I instancji nie ma zatem wątpliwości, że wywiad środowiskowy przeprowadza się w miejscu zamieszkania osoby zobowiązanej lub uprawnionej, co wydaje się rzeczą naturalną i niezbędną z uwagi na cele, jakie ma zrealizować ta czynność dowodowa. Jest to bowiem szczególny charakter dowodu, którego zamierzeniem jest ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin ubiegających się o świadczenie oraz korzystających ze świadczeń, bądź tak jak w niniejszej sprawie zobowiązanych do świadczeń. Wywiad środowiskowy powinien poprzedzać zawarcie umowy ustalającej zakres wsparcia dla osoby bliskiej oraz wnoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej ustalonych w decyzji. Ta obligatoryjna forma postępowania wyjaśniającego wymaga od strony szczególnej aktywności, a to z uwagi na charakter ustaleń odnoszących się do sfery ściśle osobistej i trudno ją zastąpić innymi środkami dowodowymi (por. wyrok NSA z 18 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2212/20). Postępowanie organu administracji zmierzające do przeprowadzenia wskazanego dowodu w sposób wynikający z powołanych norm prawnych Sąd meriti ocenił jako zgodne z prawem. Jak wynika z akt sprawy, skarżący nie wyrazili zgody na przeprowadzenie wywiadu w miejscu zamieszkania ani na zawarcie umowy. Skarżąca A.K. wiedząc o tym, że planuje wyjazd na stałe do A., nie znalazła jednak czasu na przeprowadzenie wywiadu rodzinnego. Zważyć należy, że przygotowanie wyjazdu na odległy kontynent wymagało starań organizacyjnych rozłożonych w czasie. Decyzji takiej nie realizuje się "z dnia na dzień". Wobec tego planowany wyjazd nie stanowił przeszkody w przeprowadzeniu wywiadu. Organ prowadził postępowanie przez wiele miesięcy, przesyłał do skarżących pisma informujące o podstawach prawnych ustalenia odpłatności za pobyt dziadka w OPS i konsekwencjach związanych z brakiem zgody na przeprowadzenie wywiadu. Jednakże skarżący nie nawiązali kontaktu z pracownikiem socjalnym celem przeprowadzenia wywiadu. Sąd I instancji stwierdził również, że dla oceny prawidłowości zaskarżonej decyzji nie ma wpływu załączone do odwołania A.K. zaświadczenie lekarskie z 22 czerwca 2022 r. Jak wynika z jego treści, uzyskano pełną poprawę leczenia, a ostatnia wizyta lekarska miała miejsce w sierpniu 2020 r., a więc prawie dwa lata wcześniej. Zważyć należy, że skarżąca zdecydowała się na wyjazd na stałe do A., w czym stan zdrowia jej nie przeszkodził. Skoro skarżący w toku postępowania poprzedzającego wydanie decyzji przez organ I instancji, pomimo kierowanej do nich korespondencji, nie wyrazili zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, to organ I instancji miał wszelkie podstawy do uznania, że wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 61 ust. 2e u.p.s. Przepis ten umożliwia organowi ustalenie, w drodze decyzji, opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej osobom niewyrażającym zgody na przeprowadzenie wywiadu, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i inne osoby. Nie został więc naruszony wyżej wskazany przepis. W niniejszej sprawie zdaniem Sądu I instancji nie doszło do naruszenia art. 61 ust. 2 pkt b u.p.s., bowiem ocena sytuacji materialnej i dochodów w rodzinie możliwa jest dopiero po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Jednakże do przeprowadzenia wywiadu nie doszło z przyczyn leżących po stronie skarżących. Odnośnie do zarzutu skargi dotyczącego sytuacji materialnej skarżących i braku możliwości wywiązania się z ponoszenia opłat w ustalonej decyzją wysokości, Sąd meriti wskazał, że strona ma możliwość dochodzenia zwolnienia z tej opłaty, na podstawie art. 64 u.p.s., jeśli wystąpi ze stosownym wnioskiem. Jest to odrębne postępowanie od postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją. Wobec tego niezasadne są zarzuty skargi dotyczące naruszenia tego przepisu. Organy nie stosowały art. 64 ustawy, gdyż zwolnienie od ponoszenia opłaty jest odrębnym postępowaniem. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w uchwale składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 czerwca 2018 r., sygn. akt I OPS 7/17. Wbrew zarzutom skargi, w ocenie Sądu I instancji nie doszło do naruszenia art. 7, art. 8, art. 76, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, gdyż organy prowadziły postępowanie z zachowaniem zasad określonych w tych przepisach. Stan faktyczny i prawny sprawy został przez organy orzekające wyjaśniony w stopniu pozwalającym na jej rozstrzygnięcie. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji spełnia wymogi wskazane w art. 107 § 3 kpa. Nie został także naruszony art. 138 § 1 pkt 1 kpa, gdyż decyzja organu I instancji jest zgodna z prawem. Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd I instancji z mocy art. 151 ppsa orzekł jak w sentencji wyroku. Skargę kasacyjną na powyższe rozstrzygnięcie złożyli skarżący, zastępowani przez radcę prawnego, zaskarżając wyrok w całości. W skardze kasacyjnej zarzucono Sądowi I instancji: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy: • art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) (dalej p.u.s.a) przez niewłaściwe zastosowanie, gdyż dokonano oceny dowolnej, która to nie przystaje do stanu prawnego i zebranego materiału dowodowego, co spowodowane było błędną wykładnią norm prawa materialnego i procesowego, • art. 61 ust. 2e ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej poprzez jego błędne zastosowanie w sytuacji, kiedy skarżący nie odmówili zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, co jest konieczną przesłanką do zastosowania wskazanego przepisu prawa i w konsekwencji pominięcie zbadania sytuacji finansowej skarżących – nieprzekroczenie dochodu o kwotę 300% kryterium dochodowego, co winno skutkować ustaleniem, iż nie wnoszą oni opłaty zgodnie z treścią art. 61 pkt 2 ust 2 lit. b art. ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, • art. 61 pkt 2 ust. 2 lit. b ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej poprzez jego niezastosowanie, pominięcie zbadania sytuacji finansowej skarżących, której ustalenie winno skutkować ustaleniem, iż nie wnoszą oni opłaty w związku z nieprzekroczeniem dochodu o kwotę 300% kryterium dochodowego określonego w ustawie, • art. 64 pkt 2, 3 i 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej poprzez ich niezastosowanie i nieuwzględnienie wniosku skarżących o zwolnienie z opłaty, mimo że spełnione zostały przesłanki do uwzględnienia tego wniosku zarówno z uwagi na sytuację majątkową, jak i sytuację rodzinną skarżących. 2. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to: • art. 145 § 1 p. 1 c ppsa w zw. z art 134 § 1 ppsa w zw. z art. 135 ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1, 80 kpa poprzez nieuwzględnienie skargi pomimo że zarzuty były zasadne i zaakceptowanie w ten sposób naruszenia procedury, do których doszło w toku rozpoznawania sprawy przez Organy, polegającym na zaniechaniu rzetelnego przeprowadzenia postępowania dowodowego i podjęcia czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, a także zaniechanie właściwej oceny materiału dowodowego a w szczególności bezrefleksyjne powtarzanie argumentów z poprzednich decyzji przy całkowitym pominięciu, iż skarżący nigdy nie odmówili przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, nie uniemożliwili organowi jego przeprowadzenia, udzielili wszelkich informacji dotyczących swojej sytuacji osobistej oraz majątkowej popierając to dokumentami, A.T. (dawn. K.) prowadziła bogatą korespondencję z Organem udzielając organowi wszelkich informacji i prosząc o sprecyzowanie i dodatkowe wyjaśnienia odnośnie oczekiwanych od niej dokumentów (w zakresie czego Organ pozostał bierny) przy uwzględnieniu dodatkowo faktu, że organ miał możliwość zastosowania art. 15 o Ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jednolity), gdzie przewidziano, że z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19 przyznanie świadczeń, o których mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej nie wymaga przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego, a ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej może nastąpić na podstawie: rozmowy telefonicznej z pracownikiem socjalnym oraz dokumentów lub oświadczenia, o których mowa w art. 107 ust. 5b ustawy o pomocy społecznej, a także ich kopii, w tym elektronicznych, uzyskanych od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc lub informacji udostępnionych przez podmioty, o których mowa w art. 105 ustawy o pomocy społecznej – i pomimo uzyskania takich informacji od skarżących – niepotraktowanie ich jako wystarczających do ustalenia sytuacji bytowej, a w razie uznania informacji za niewystarczające – zaniechanie wezwania skarżących do uzupełnienia informacji w tym uproszczonym trybie, aż w końcu zaniechanie rozpoznania i uwzględnienia wniosku skarżących z 12 sierpnia 2022 r. o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów pobytu ich dziadka B.K. w Ośrodku Pomocy Społecznej [...] i sprawdzenia przesłanek uzasadniających zwolnienie w postaci całkowitego zaniedbania i porzucenia wnucząt (skarżący widzieli dziadka raz w życiu przypadkiem na ulicy), a także oświadczenia matki skarżących – K.K., z którą skarżący synowie prowadzą wspólnie gospodarstwo domowe – co ostatecznie doprowadziło do utrzymania w mocy błędnych i krzywdzących decyzji, ustalenie, iż osobami obowiązanymi do wnoszenia opłaty za pobyt dziadka w domu pomocy społecznej są skarżący oraz ustalenia kwot do jakich płatności są zobowiązani, braku zwolnienia ich z tego obowiązku, które nie mogą się ostać. • art. 145 § 1 p. 1 c ppsa w zw. z art 134 § 1 ppsa w zw. z art. 135 ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1, 80 kpa poprzez nieuwzględnienie skargi, pomimo że zarzuty były zasadne i zaakceptowanie w ten sposób naruszenia procedury, do których doszło w toku rozpoznawania sprawy przez Organy, polegającym na zaniechaniu rzetelnego przeprowadzenia postępowania dowodowego i podjęcia czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, w tym przede wszystkim pominięcie przy rozstrzygnięciu datowanych na dzień 12 sierpnia 2022 r. wniosków skarżących o zwolnienie z ponoszenia kosztów pobytu dziadka p. B.K. w Ośrodku Pomocy Społecznej [...], oraz okoliczności tam zawartych uzasadniających zwolnienie z tego obowiązku – co ostatecznie doprowadziło do utrzymania w mocy błędnych i krzywdzących decyzji, ustalenie, iż osobami obowiązanymi do wnoszenia opłaty za pobyt dziadka w domu pomocy społecznej są skarżący, oraz ustalenia kwot do jakich płatności są zobowiązani, braku zwolnienia ich z tego obowiązku, które nie mogą się ostać. • art. 145 § 1 p. 1 c ppsa w zw. z art 134 § 1 ppsa w zw. z art. 135 ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1, 80 kpa poprzez nieuwzględnienie skargi, pomimo że zarzuty były zasadne i zaakceptowanie w ten sposób naruszeń procedury, do których doszło w toku rozpoznawania sprawy przez Organy, w tym polegających na zaniechaniu rzetelnego przeprowadzenia postępowania dowodowego oraz zaniechanie właściwej oceny materiału dowodowego i uznanie, iż skarżący odmówili przeprowadzenia z nimi wywiadu środowiskowego, zatem zachodzą przesłanki do zastosowania art. 61 ust. 2e ustawy o pomocy społecznej, w sytuacji kiedy skarżący nigdy nie odmówili jego przeprowadzenia, co potwierdza między innymi korespondencja A.T. (K.) z organem datowana na dzień 23.09 2021, 24.06.2022, a także korespondencja mailowa, w tym w szczególności z p. B.S. zajmującą się sprawą oraz M.S. (Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej [...]), które poinformowały skarżącą, zarówno drogą mailową jak i pismem z 3 sierpnia 2022 r., iż można ustalić jej sytuację na podstawie dokumentów i oświadczeń (a nie wywiadu środowiskowego), czego zaniechano – co ostatecznie doprowadziło do utrzymania w mocy błędnych i krzywdzących decyzji, ustalenie, iż osobami obowiązanymi do wnoszenia opłaty za pobyt dziadka w domu pomocy społecznej są skarżący, oraz ustalenia kwot do jakich płatności są zobowiązani, braku zwolnienia ich z tego obowiązku, które nie mogą się ostać. • art. 145 § 1 p. 1 c ppsa w zw. z art 134 § 1 ppsa w zw. z art. 135 ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1, 80 kpa poprzez nieuwzględnienie skargi, pomimo że zarzuty były zasadne i zaakceptowanie w ten sposób naruszenia procedury, do których doszło w toku rozpoznawania sprawy przez Organy polegające na zaniechaniu rzetelnego przeprowadzenia oraz właściwej oceny materiału dowodowego, zaniechaniu ustalenia sytuacji finansowej skarżących, co winno skutkować ustaleniem, iż skarżący nie wnoszą opłaty w związku z nieprzekroczeniem dochodu o kwotę 300% kryterium dochodowego określonego w ustawie, stosownie do treści art. 61 pkt 2 ust 2 lit b ustawy o pomocy społecznej – co ostatecznie doprowadziło do utrzymania w mocy błędnych i krzywdzących decyzji, ustalenie, iż osobami obowiązanymi do wnoszenia opłaty za pobyt dziadka w domu pomocy społecznej są skarżący, oraz ustalenia kwot do jakich płatności są zobowiązani, braku zwolnienia ich z tego obowiązku, które nie mogą się ostać. • art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. art. 107 § 3 kpa w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 kpa, poprzez nieuwzględnienie skargi, pomimo wykazanego naruszenia przez organ w toku postępowania administracyjnego przepisów kpa, w szczególności art. 107 § 3 kpa w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 kpa, polegającego na niewyjaśnieniu stanu faktycznego sprawy oraz dokonaniu oceny materiału dowodowego w sposób odbiegający od zasad logicznego rozumowania, w tym przede wszystkim bezpodstawne uznanie, iż skarżący odmówili przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, uniemożliwili jego przeprowadzenie, nie złożyli wniosku o zwolnienie ich z opłaty stosownie do art. 64 Ustawy o pomocy społecznej ani nie przedstawili żadnej argumentacji mogącej stanowić podstawę do podjęcia takiej decyzji, w sytuacji kiedy co innego wynika z dowodów w postaci korespondencji e-mail, w tym w szczególności z p. B.S. zajmującą się sprawą oraz M.S. (Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej [...]), pism z dnia 23.09 2021, 24.06.2022 oraz z dnia 3.08.2022, a także wniosków z 12.08.2022 r. o zwolnienie z ponoszenia kosztów pobytu dziadka p. B.K. w Ośrodku Pomocy Społecznej [...] – co ostatecznie doprowadziło do utrzymania w mocy błędnych i krzywdzących decyzji, ustalenie, iż osobami obowiązanymi do wnoszenia opłaty za pobyt dziadka w domu pomocy społecznej są skarżący, oraz ustalenia kwot do jakich płatności są zobowiązani, braku zwolnienia ich z tego obowiązku, które nie mogą się ostać. • art. 3 § 1 i art. 141 § 4 ppsa, polegające na sprzeczności istotnych ustaleń WSA z faktami, w tym przede wszystkim uznanie, iż skarżący nie złożyli wniosków o zwolnienie z ponoszenia kosztów pobytu dziadka p. B.K. w Ośrodku Pomocy Społecznej [...], w sytuacji kiedy wnioski te zostały złożone do Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej [...] i są datowane na dzień 12 sierpnia 2022 r. i wysłane wraz z odwołaniem do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie za pośrednictwem Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej [...], zatem przekazując akta do Samorządowego Kolegium Odwoławczego Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej dysponował już wnioskiem o zwolnienie z ponoszenia kosztów złożonym przez skarżących, które winno znajdować się w aktach postępowania administracyjnego – co ostatecznie doprowadziło do utrzymania w mocy błędnych i krzywdzących decyzji, ustalenie, iż osobami obowiązanymi do wnoszenia opłaty za pobyt dziadka w domu pomocy społecznej są skarżący, oraz ustalenia kwot do jakich płatności są zobowiązani, braku zwolnienia ich z tego obowiązku, które nie mogą się ostać. • art. 145 § 1 p. 1 c w zw. z art 134 § 1 ppsa w zw. z art. 135 ppsa oraz art. 7, 7b oraz art. 8 i 9 kpa poprzez ich niezastosowanie i w konsekwencji przeprowadzenie postępowania w sposób niebudzący zaufania do władzy publicznej, z naruszeniem obowiązku stania na straży praworządności, poprzez brak podjęcia z urzędu czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, a w szczególności poprzez zaniechanie ustalenia faktycznych przyczyn braku przeprowadzenia przez Organ wywiadu środowiskowego w zwykłej formie bądź wezwania do uzupełnienia dokumentów w przypadku formy uproszczonej oraz nierozpoznania wniosków, które zostały złożone do Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej [...] w pismami datowanymi na dzień 12 sierpnia 2022 r. i winny zostać wraz z aktami postępowania administracyjnego przekazane do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie przez Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej [...], jak i zaniechanie prowadzenia postępowania mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, zasady proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania oraz niedyskryminacji, a także pozostawienie w obrocie decyzji krzywdzącej dla strony, sprzecznej z przepisami prawa oraz zasadami współżycia społecznego, pozbawiającej ostatecznie rodzinę skarżących środków do życia na skutek zaniechań i błędnego działania organu i Sądu, przy uwzględnieniu iż Wojewódzki Sąd Administracyjny winien rozstrzygnąć sprawę w jej granicach, a nie tylko w ramach sformułowanych zarzutów i wniosków skargi — w konsekwencji jej oddalenie. • art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa poprzez nieuwzględnienie skargi, pomimo naruszenia przez organ w toku postępowania administracyjnego przepisów prawa materialnego tj. art. 15o Ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jednolity), gdzie przewidziano, że z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, przyznanie świadczeń, o których mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, nie wymaga przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego, a ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej może nastąpić na podstawie: rozmowy telefonicznej z pracownikiem socjalnym oraz dokumentów lub oświadczenia, o których mowa w art. 107 ust. 5b ustawy o pomocy społecznej, a także ich kopii, w tym elektronicznych, uzyskanych od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc lub informacji udostępnionych przez podmioty, o których mowa w art. 105 ustawy, o pomocy społecznej – i pomimo uzyskania takich informacji od skarżących – niepotraktowanie ich jako wystarczających do ustalenia sytuacji bytowej skarżących, a w razie uznania informacji za niewystarczające – zaniechanie wezwania skarżących do uzupełnienia informacji w tym uproszczonym trybie. • art. 151 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa poprzez oddalenie skargi i w konsekwencji nieuchylenie – w całości – zaskarżonej decyzji wydanej przez stronę przeciwną, pomimo istnienia ku temu podstaw. Podnosząc powyższe zarzuty, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta m. st. Warszawy z 19 lipca 2022 r., nr 5120/DPSo/32/2022, i ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania., a także o zasądzenie na rzecz skarżących kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Wniesiono również o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Ponadto wniesiono o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentów, tj.: 1. wniosków skarżących złożonych do Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej [...] pismami datowanymi na dzień 12 sierpnia 2022 r. wraz z potwierdzeniami nadania, pełnomocnictwem oraz oświadczenia matki skarżących, z którą synowie prowadzą wspólnie gospodarstwo domowe – na okoliczność faktu złożenia wniosków oraz ich treści uzasadniających zarówno ustalenie, iż skarżący nie wnoszą opłaty w związku z nieprzekroczeniem dochodu o kwotę 300%, jak i zwolnieniem z obowiązku uiszczania opłaty z uwagi na treść art. 64 pkt 2, 3 i 7 ustawy o pomocy społecznej oraz udzielenia po raz kolejny organowi informacji wystarczających do przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w formie uproszczonej; 2. decyzji z 1 sierpnia 2023 r. wydanej przez Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w S. USC. 5355.81,2023 AJ o zmianie nazwiska i nazwiska rodowego skarżącej A.K. na T. potwierdzenie tożsamości skarżącej. Organ oraz uczestnik postępowania nie złożyli odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2026 r., poz. 143 ze zm.; dalej jako "p.p.s.a."), a zatem w zakresie wyznaczonym w podstawach kasacyjnych przez stronę wnoszącą omawiany środek odwoławczy, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 tej ustawy, a które w niniejszej sprawie nie występują. Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę skarżącą kasacyjnie naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego czy też procesowego określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zmiana lub rozszerzenie podstaw kasacyjnych ograniczone jest określonym w art. 177 § 1 p.p.s.a. terminem do wniesienia skargi kasacyjnej. Rozwiązaniu temu towarzyszy równolegle uprawnienie strony skarżącej kasacyjnie do przytoczenia nowego uzasadnienia podstaw kasacyjnych sformułowanych w skardze. Wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega więc zasadzie dyspozycyjności i nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, lecz ogranicza się do rozpatrzenia poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Istotą tego postępowania jest bowiem weryfikacja zgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz postępowania, które doprowadziło do jego wydania. Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając skargę kasacyjną w tak zakreślonych granicach, stwierdzić należy, że należało ją uwzględnić, jakkolwiek nie wszystkie zarzuty skargi kasacyjnej są zasadne. Przed przystąpieniem do merytorycznej oceny wywiedzionych w skardze kasacyjnej zarzutów należy zauważyć, że zarzuty skargi kasacyjnej zostały sformułowane niestarannie – autor skargi kasacyjnej nie wskazał bowiem dzienników promulgujących ustawę o pomocy społecznej oraz ustawę z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, zawierające jako wzorce kontroli przepisy, których naruszenia się dopatrywał w orzeczeniu Sądu I instancji. Jest to na tyle istotne, że obie te ustawy były wielokrotnie nowelizowane, wobec czego może powstać wątpliwość, który stan prawny autor skargi kasacyjnej starał się uwzględnić konstruując zarzuty. Mimo tej wadliwości, zarzuty te, z racji tego, że autor skargi kasacyjnej wskazał jako wzorce kontroli konkretne przepisy i ewentualne konkretne jednostki redakcyjne tych przepisów, nadawały się do rozpoznania (zob. uchwała NSA z 26 października 2009 r., I OPS 10/09). Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny uwzględnił jako wzorce kontroli przepisy obowiązujące w dacie wydania zaskarżonej decyzji. Wskazać również należy, że pomimo multiplikacji zarzutów skargi kasacyjnej przedmiotem sporu jest to, czy Sąd I instancji zasadnie zaakceptował stanowisko organu, że skarżący uchylali się od przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżących, co skutkowało tym, że organ wydał na podstawie art. 61 ust. 2e u.p.s. decyzję o ustaleniu wysokości opłaty skarżących za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2. W ocenie strony skarżącej kasacyjnie nie było podstaw do przeprowadzania wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżących, a wywiad ten mógł być przeprowadzony telefonicznie, przy czym o takiej możliwości informowali skarżących pracownicy organu pomocy społecznej. Strona skarżąca kasacyjnie wskazała również, że skarżący nigdy nie odmówili przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Wyjaśnić należy, że zasady dotyczące skierowania i pobytu w domu pomocy społecznej zostały uregulowane w art. 54 – 66 u.p.s. Zgodnie z art. 59 ust. 1 u.p.s. decyzję o skierowaniu do domu pomocy społecznej i decyzję ustalającą opłatę mieszkańca domu za jego pobyt w domu pomocy społecznej wydaje organ gminy właściwej dla tej osoby w dniu jej kierowania do domu pomocy społecznej. W myśl art. 60 ust. 1 u.p.s. pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem, że ogłoszony średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej, może być niższy niż obliczony zgodnie z art. 6 pkt 15 u.p.s., jednak pod warunkiem zapewnienia realizacji zadań na poziomie obowiązującego standardu (ust. 3). Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.p.s. obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Stosownie do art. 61 ust. 2 u.p.s. opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu; 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium, b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie; 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2. Stosownie do art. 61 ust. 3 u.p.s. w przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a, z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustalonego w decyzji lub umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 stosuje się odpowiednio. Stosownie do art. 64 u.p.s. osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli: 1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce; 2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych; 3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia; 4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko; 5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu; 6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu; 7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że strona obowiązana do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w DPS może skutecznie złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty (częściowo lub całkowicie) już w toku postępowania o ustalenie wysokości tej opłaty. Organ administracji, prowadzący postępowanie w przedmiocie ustalenia opłaty, jest wówczas zobligowany do rozpatrzenia tego wniosku i orzeczenia w przedmiocie zwolnienia w tej samej decyzji, w której ustala wysokość zobowiązania (por. wyroki NSA: z 24 lutego 2025 r., I OSK 864/24; z 23 października 2025 r., I OSK 1992/24). Stanowisko to jest uzasadniane tym, że z dniem 4 października 2019 r. nastąpiła zmiana stanu prawnego wprowadzona ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1960, dalej: "nowelizacja"). Mianowicie w art. 64 u.p.s. wprowadzono nowe brzmienie zdania wstępnego: "Osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:..". Artykuł 64 u.p.s. w pierwotnej formie uprawniał do ubiegania się o zwolnienie z opłat jedynie przez osoby już je uiszczające (a więc wyłączał uprawnienie żądania takiego zwolnienia w sytuacji braku ustalenia wartości zobowiązania w prawomocnej decyzji organu). Powyższa nowelizacja poszerzyła zaś krąg osób uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty o podmioty taką decyzją jeszcze niezwiązane. Oznacza to, że osoba ustawowo obowiązana do wnoszenia opłat za pobyt w dps może zwrócić się o zwolnienie, zanim opłata zostanie ustalona i wyliczona. W aktualnym stanie prawnym istnieje więc możliwość orzekania o zwolnieniu od opłat łącznie z ustaleniem tej odpłatności. Nie jest przy tym wyłączona i niedopuszczalna prawnie możliwość wydania dwóch, odrębnych decyzji w ww. przedmiotach (ustalenia opłaty i zwolnienia z obowiązku jej ponoszenia), jeżeli byłoby to uzasadnione okolicznościami sprawy (vide np.: wyrok NSA z 24 kwietnia 2024 r., sygn. akt I OSK 616/23). Należy nadmienić, że ustawodawca zdecydował, że powstanie ustawowego obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej zostało połączone z takim zdarzeniem prawnym, jak umieszczenie osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej. Tym samym, o ile skonkretyzowanie i zindywidualizowanie tego ustawowego obowiązku pozwoli na ustalenie osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty i wysokości tej opłaty, to samo zobowiązanie istnieje począwszy od dnia powstania tego obowiązku, czyli z dniem umieszczenia osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej. Nie budzi wątpliwości, że w sprawie zwolnienia z obowiązku uiszczania opłaty organ pomocowy obowiązany jest do poprzedzenia swojego rozstrzygnięcia dokładnym zbadaniem sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej wnioskodawcy. Ustalenia w tym zakresie muszą zostać uznane za kwestię najistotniejszą w postępowaniu administracyjnym prowadzonym na podstawie art. 64 u.p.s. Jest to niezbędne nie tylko ze względu na konieczność realizacji zasady subsydiarności, lecz wynika ponadto ze spoczywającego na organach administracyjnych obowiązku udzielania tylko takiego wsparcia, jakie odpowiada celom i możliwościom pomocy społecznej (art. 3 ust. 4 u.p.s.). Aby powyższe cele zostały spełnione, konieczne jest odniesienie sytuacja majątkowej i rodzinnej osoby wnioskującej o zwolnienie do obowiązku skonkretyzowanego co do wysokości, a nie obowiązku jedynie hipotetycznego. Za takim rozumieniem art. 64 u.p.s. przemawia również zawarte w nim sformułowanie o możliwości zwolnienia osoby wnioskującej "w całości" lub "w części". Skłania to do stwierdzenia, że "osoba obowiązana do wnoszenia opłaty" w rozumieniu przepisu art. 64 ust. 7 u.p.s. to osoba, na którą został nałożony skonkretyzowany obowiązek uiszczania opłaty za pobyt, a nie osoba zwolniona z obowiązku jego uiszczania z powodu nie przekroczenia kryterium dochodowego zobowiązującego do jej ponoszenia. Z części wstępnej art. 64 u.p.s. wynika, że zwolnienie z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej jest możliwe na wniosek osoby wnoszącej opłatę lub obowiązanej do wnoszenia opłaty oraz po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Rodzinny wywiad środowiskowy jest szczególnym rodzajem dowodu przewidzianym w ustawie o pomocy społecznej, przeprowadzanym na zasadach określonych w art. 107 tej ustawy. Przeprowadza się go w celu ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin ubiegających się o świadczenia oraz korzystających ze świadczeń. Jest on ustawowo określonym sposobem zbierania informacji, rozmową z osobą starającą się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej (i jej rodziną), szczególnym rodzajem postępowania dowodowego. Rodzinny wywiad środowiskowy ma ukazać w sposób wszechstronny sytuację osoby i rodziny starającej się o przyznanie świadczenia lub korzystającej z pomocy. Na jego podstawie pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji określonego podmiotu i formułuje wnioski dotyczące planowania pomocy, które są podstawą rozstrzygnięcia sprawy (zob. wyrok NSA z 23 maja 2017 r., I OSK 3469/15). Przeprowadzenie wywiadu środowiskowego jest obligatoryjną czynnością organu przed dokonaniem rozstrzygnięcia w sprawie w drodze decyzji administracyjnej przyznającej prawo do świadczenia z pomocy społecznej lub takiego prawa odmawiającej. Utrudnianie lub uniemożliwianie przez wnioskodawcę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji może być potraktowane jako brak współdziałania z pracownikiem socjalnym, a przez to może prowadzić do odmowy przyznania świadczenia. W orzecznictwie wskazano, że co do zasady nie można czynności wywiadu środowiskowego zastąpić innymi środkami dowodowymi (zob. wyrok NSA z 6 czerwca 2019 r. sygn. akt I OSK 3598/18). Należy w tym miejscu dodać, że zgodnie z art. 15o ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.; dalej: ustawa covidowa) z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, ilekroć zgodnie z ustawą z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej wymagane jest przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji, w szczególności z osobą lub rodziną, które zostały poddane kwarantannie w związku z podejrzeniem zakażenia lub choroby zakaźnej, ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej zamiast przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji może nastąpić na podstawie: 1) rozmowy telefonicznej z pracownikiem socjalnym, a w przypadku osób niepełnosprawnych z powodu dysfunkcji narządu słuchu przy wykorzystaniu środków wspierających komunikowanie się, o których mowa w art. 3 pkt 5 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się (Dz. U. z 2023 r. poz. 20), oraz, 2) dokumentów lub oświadczenia, o których mowa w art. 107 ust. 5b ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, a także ich kopii, w tym elektronicznych, uzyskanych od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc lub 3) informacji udostępnionych przez podmioty, o których mowa w art. 105 tej ustawy. Te szczególne rozwiązania były stosowane w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii. Stan epidemii obowiązywał w Rzeczypospolitej Polskiej od 20 marca 2020 r. do 15 maja 2022 r. (rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 20 marca 2020 r.; Dz. U. poz. 340). Z dniem 16 maja 2022 r. stan epidemii został zmieniony na stan zagrożenia epidemicznego (rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 maja 2022 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii; Dz. U. poz. 1025). Natomiast z dniem 1 lipca 2023 r. został odwołany na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stan zagrożenia epidemicznego w związku z zakażeniem wirusem SARC-CoV-2 (§ 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 14 czerwca 2023 r.; Dz. U. poz. 1118). Przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawcy jest zasadą wynikającą z u.p.s., natomiast przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w formie przewidzianej w art. 15o ust. 1 ustawy covidowej jest wyjątkiem od tej zasady i jako taki przepis ten powinien być stosowany ściśle i nie powinien być nadużywany. Zastosowanie tego przepisu jest uzasadnione tylko wówczas, gdy ze względów związanych z przeciwdziałaniem COVID-19 przeprowadzenie wywiadu w formie wymaganej przez przepisy u.p.s. napotyka obiektywne problemy. Przenosząc powyższe rozważania do okoliczności rozpoznawanej sprawy należy przypomnieć, że organ w zaskarżonej decyzji podniósł, że kwestie dotyczące zwolnienia z opłaty oraz relacji skarżących z dziadkiem, w tym załączone do odwołania dowody, mogą być rozpatrywane w odrębnym postępowaniu o zwolnienie z opłaty za pobyt dziadka w domu pomocy społecznej, po złożeniu przez skarżących stosownego wniosku do Prezydenta m.st. Warszawy. Sąd I instancji uznał to stanowisko za prawidłowe i stwierdził, że zasadnie organy nie zastosowały art. 64 u.p.s., gdyż zwolnienie od ponoszenia opłaty jest sprawą odrębną od sprawy ustalenia opłaty postępowaniem i nie mogą one być przedmiotem jednego postępowania. Wskazał, że to stanowisko to zdaniem Sądu I instancji znajduje potwierdzenie w uchwale składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 czerwca 2018 r., sygn. akt I OPS 7/17. Należy jednak przypomnieć, że stan prawny zasadniczo zmienił się po wydaniu uchwały, co powoduje, że stanowisko wyrażone w uchwale co do konieczności prowadzenia odrębnych postępowań w sprawie ustalenia opłaty (art. 61) i zwolnienia z opłaty (art. 64 i art. 64a u.p.s.) należy uznać za nieaktualne. W aktualnym stanie prawnym istnieje zatem możliwość orzekania o zwolnieniu od opłat łącznie z ustaleniem tej odpłatności, o ile oczywiście strona złoży w tym zakresie stosowny wniosek na tym etapie postępowania (zob. np. wyroki NSA: z 18 października 2024 r., I OSK 2569/23; z 23 października 2025 r., I OSK 1992/24). Organ administracji, prowadzący postępowanie w przedmiocie ustalenia opłaty, jest zobligowany do rozpatrzenia tego wniosku i orzeczenia w przedmiocie zwolnienia w tej samej decyzji, w której ustala wysokość zobowiązania. Pogląd ten jest już ugruntowany w najnowszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki NSA: z 11 stycznia 2023 r., sygn. I OSK 318/22; z 12 lipca 2023 r., sygn. I OSK 1588/22). Z akt sprawy bezspornie wynika, że skarżący od początku postępowania podnosili okoliczności faktyczne odpowiadające hipotezie art. 64 pkt 7 u.p.s., tj. brak jakichkolwiek relacji z dziadkiem oraz rażące naruszenie przez dziadka obowiązków rodzinnych i alimentacyjnych, co w ich ocenie stało na przeszkodzie obciążeniu ich obowiązkiem wnoszenia opłaty za pobyt dziadka w domu pomocy społecznej. Wskazywali również na wystąpienie uzasadnionych okoliczności w rozumieniu art. 64 pkt 2 i 3 u.p.s., pozwalających w ich ocenie na zwolnienie ich z wnoszenia opłaty za pobyt dziadka w domu pomocy społecznej. Należy zauważyć, że wniosek strony, inicjujący postępowanie administracyjne, nie musi mieć szczególnej formy, o ile z jego treści wynika żądanie strony oraz okoliczności faktyczne je uzasadniające (art. 63 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego, Dz.U. z 2022 r. poz. 2000 – dalej jako: "k.p.a."). Jednoznaczne oświadczenie o braku woli ponoszenia omawianej opłaty, połączone z obszerną argumentacją faktyczną dotyczącą relacji rodzinnych, nie może być interpretowane inaczej niż jako żądanie strony zmierzające do zwolnienia jej z obowiązku ponoszenia opłaty. W świetle zasad ogólnych postępowania administracyjnego, w szczególności zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa (art. 8 k.p.a.) oraz zasady informowania stron (art. 9 k.p.a.), organ prowadzący postępowanie, mając do czynienia z tak wyraźnym stanowiskiem strony, był zobowiązany potraktować je jako wniosek w rozumieniu art. 64 u.p.s. Nawet gdyby organ powziął jakiekolwiek wątpliwości co do rzeczywistej intencji skarżących, jego obowiązkiem było wezwanie strony do sprecyzowania żądania. W tej sytuacji należy uznać, że wniosek o zwolnienie został skutecznie zgłoszony w toku postępowania administracyjnego, a organy obu instancji, wskazując na niedopuszczalność jego rozpoznania w postępowaniu w przedmiocie ustalenia opłaty, naruszyły zarówno prawo materialne (art. 64 pkt 7 u.p.s.), jak i przepisy postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Równocześnie należy odnotować, że z treści pouczeń udzielanych przez organy skarżący nie mogli wywnioskować, że przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego jest niezbędne nie tylko dla wydania rozstrzygnięcia w sprawie ustalenia opłaty, ale także jego przeprowadzenie jest warunkiem koniecznym dopuszczalności zwolnienia z opłat. Pozwala to na stwierdzenie, że organy dopuściły się naruszenia zasady informowania stron (art. 9 k.p.a.). Sąd Kasacyjny podziela ocenę Sądu I instancji, że brak zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego może przejawiać się nie tylko w jednoznacznym formułowaniu odmowy udziału w jego przeprowadzeniu, ale także w bierności strony i braku współdziałania z organem i pracownikiem socjalnym, prowadzących do uniemożliwienia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania strony. Brak zgody strony na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania i wnioskowanie zamiast tego o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w formie telefonicznej nie może być uznany za przejaw gotowości strony do uczestnictwa w rodzinnym wywiadzie środowiskowym. Należy przypomnieć, że wywiad środowiskowy jest zasadniczym dowodem przeprowadzanym w celu ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin ubiegających się o świadczenia oraz korzystających ze świadczeń. Dowód ten nie może być zastąpiony innymi dowodami. W konsekwencji nie można uznać za zasadne zarzutów opartych na tezie, że organ nie zbadał sytuacji finansowej skarżących i nie wyjaśnił stanu faktycznego sprawy oraz że wydał decyzję o ustaleniu opłaty za pobyt dziadka skarżących w domu pomocy społecznej Zarzut naruszenia art. 15o ustawy covidowej nie jest zasadny. Kasator ograniczył się do stwierdzenia, że organ miał możliwość zastosowania tego przepisu, jednakże ze skargi kasacyjnej nie wynika, że ziściły się przesłanki zastosowania tego przepisu. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za mającą usprawiedliwione podstawy i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzje organów orzekających obu instancji. W przedmiocie kosztów postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 200 i art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.