Sygnatura
I OSK 1768/22
Wyrok NSA z 28 lutego 2023 r., I OSK 1768/22 – wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie
Wynik
Oddalono skargę kasacyjną
- Sąd
- Naczelny Sąd Administracyjny
- Data orzeczenia
- 28 lutego 2023
- Prawomocne
- tak
Treść rozstrzygnięcia
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Mariola Kowalska Sędziowie: sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.) sędzia WSA del. Agnieszka Miernik po rozpoznaniu w dniu 28 lutego 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Starosty Wejherowskiego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 15 czerwca 2022 r., sygn. akt II SAB/Gd 37/22 w sprawie ze skargi R. B. na bezczynność Starosty Wejherowskiego w przedmiocie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Starosty Wejherowskiego na rzecz R. B. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Analiza z kontekstem sprawy
Co to orzeczenie oznacza dla Twojej sprawy?
Zapytaj o skutki rozstrzygnięcia, podstawę prawną albo argumenty do wykorzystania. AnyLawyer rozpocznie od tej konkretnej sprawy.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 15 czerwca 2022 r., sygn. akt II SAB/Gd 37/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku po rozpoznaniu sprawy ze skargi R.B. na bezczynność Starosty Wejherowskiego w sprawie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość: 1. umorzył postępowanie w zakresie zobowiązania Starosty Wejherowskiego do rozstrzygnięcia sprawy z wniosku skarżącego z dnia 12 września 2018 r.; 2. stwierdził, że bezczynność, której dopuścił się Starosta Wejherowski miała miejsca z rażącym naruszeniem prawa; 3. przyznał od Starosty Wejherowskiego na rzecz skarżącego R.B. sumę pieniężną w wysokości 1000 zł (jeden tysiąc złotych); 4. zasądził od Starosty Wejherowskiego na rzecz skarżącego R.B. kwotę 597 zł (pięćset dziewięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym: Decyzją z 7 października 1990 r. nr 8414/64/90 Wójt Gminy Wejherowo zatwierdził projekt podziału nieruchomości, stanowiącej własność R.B. (dalej skarżący), położonej w [...], oznaczonej jako działki nr [...] i [...]. Dnia 18 września 2018 r. skarżący złożył w Starostwie Powiatowym w Wejherowie wniosek datowany na 12 września 2018 r. o ustalenie odszkodowania za przejęte od niego przez Skarb Państwa działki nr: [...], [...] i [...], położone w [...]. Starosta Wejherowski, wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej (dalej Starosta), postanowieniem z 15 października 2018 r. (dalej postanowienie z 15 października 2018 r.) odmówił wszczęcia postępowania w powyższej sprawie. Postanowieniem z 12 lutego 2019 r. Wojewoda Pomorski (dalej Wojewoda), uchylił postanowienie z 15 października 2018 r. a sprawa została przekazana organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. Ponownie rozpatrując sprawę, pismem z 22 maja 2019 r. Starosta zawiadomił strony o: wszczęciu postępowania w sprawie odszkodowania za działki nr: [...], [...] i [...], położone w [...]; możliwości wypowiedzenia się co do zebranych materiałów i dowodów, wskazując jednocześnie, że prawdopodobny termin załatwienia wniosku to 31 lipca 2019 r. Decyzją z 8 lipca 2019 r. (dalej decyzja z 8 lipca 2019 r.) Starosta Wejherowski umorzył postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia i wypłaty odszkodowania na rzecz skarżącego za pozbawienie go prawa własności działek nr: [...], [...] i [...], położonych w [...], wskazując, że niemożliwe jest stwierdzenie, by działki te zostały wydzielone pod budowę ulic. Po rozpoznaniu odwołania skarżącego, decyzją z 24 lutego 2020 r. Wojewoda Pomorski uchylił decyzję z 8 lipca 2019 r. i przekazał sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia, wskazując, że należy wyjaśnić, czy działki będące przedmiotem wniosku zostały wydzielone pod budowę ulic. Ponownie rozpatrując sprawę, pismem z 23 czerwca 2020 r. Starosta poinformował strony, że prawdopodobny termin załatwienia wniosku to 31 grudnia 2020 r. Pismem z 2 grudnia 2020 r. Starosta zawiadomił strony o zgromadzeniu w sprawie całego materiału dowodowego i o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów. Decyzją z 30 grudnia 2020 r. (dalej decyzja z 30 grudnia 2020 r.) Starosta Wejherowski umorzył postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia i wypłaty odszkodowania na rzecz skarżącego za pozbawienie go prawa własności działek nr: [...], [...] i [...], położonych w [...], wskazując, że przedmiotowe działki zostały wydzielone jako drogi, niemniej jednak nie zostały one wydzielone pod budowę ulicy o ogólnodostępnym charakterze. Po rozpoznaniu odwołania skarżącego Wojewoda Pomorski decyzją z 12 sierpnia 2021 r. Wojewoda Pomorski uchylił decyzję z 30 grudnia 2020 r. i przekazał sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia, wskazując, że zostały spełnione warunki, by można było ustalić odszkodowanie za działki nr [...] i [...], jednakże należy dokładnie wyjaśnić na jaki cel jest wykorzystywana działka nr [...]. Dnia 25 października 2021 r. do Starostwa Powiatowego w Wejherowie wpłynęły akta administracyjne sprawy zwrócone przez Wojewodę. Rozpoznając sprawę po raz kolejny, pismem z 15 listopada 2021 r. Starosta poinformował strony, że z uwagi na wymogi proceduralne, w tym konieczność dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a także bardzo dużą ilość prowadzonych postępowań, prawdopodobny termin załatwienia sprawy to 29 kwietnia 2022 r. Pismem z 18 listopada 2021 r. skarżący zwrócił się do Starosty o wyjaśnienie, jakie konkretnie czynności dowodowe zamierza podjąć i sprecyzowanie, ile organ dokładnie prowadzi obecnie postępowań, które uniemożliwiają mu terminowe załatwienie przedmiotowej sprawy. Pismem z 20 grudnia 2021 r. Starosta wyjaśnił skarżącemu, że konieczne jest zgromadzenie kompletnego materiału dowodowego, zaś zagadnienia wymagające wyjaśnienia ujawniają się w miarę gromadzenia dowodów. Pismem z 23 grudnia 2021 r. Starosta zwrócił się do Wójta Gminy Wejherowo (dalej Wójt) o udzielenie informacji, czy działka nr [...] wchodzi w skład pasa drogowego drogi gminnej i czy droga ta została zaliczona do kategorii dróg gminnych, a w takim przypadku o dostarczenie kopii uchwały w tej sprawie. W odpowiedzi udzielonej 30 grudnia 2021 r. Wójt wskazał, że działka nr [...] wchodzi w skład pasa drogowego drogi gminnej, ale nie została zaliczona do kategorii dróg gminnych. Dnia 10 stycznia 2022 r. skarżący wniósł do Wojewody ponaglenie na niezałatwienie przez Starostę przedmiotowej sprawy w terminie i na przewlekłe prowadzenie postępowania. Postanowieniem z 1 lutego 2022 r. Wojewoda uznał wniesione przez skarżącego ponaglenie za nieuzasadnione. Pismem z 16 lutego 2022 r. Starosta zwrócił się do Wójta o wyjaśnienie twierdzeń zawartych w odpowiedzi udzielonej pismem z 30 grudnia 2021 r. i o przedłożenie uchwały rady gminy o ustaleniu przebiegu drogi. Dnia 17 lutego 2022 r. skarżący wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na bezczynność oraz na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Starostę w przedmiotowej sprawie, domagając się zobowiązania organu do załatwienia tej sprawy w terminie 2 miesięcy licząc od dnia wydania wyroku; stwierdzenia, że organ dopuścił się bezczynności i przewlekłego prowadzenia postępowania a także, że bezczynność oraz przewlekłe prowadzenie postępowania miały miejsce z rażącym naruszeniem prawa; przyznania na rzecz skarżącego od organu sumy pieniężnej do wysokości połowy kwoty określonej w art. 154 § 6 ppsa. Skarżący podkreślił, że sprawa z jego wniosku z 18 września 2018 r. nie została załatwiona w terminie określonym w przepisach prawa, natomiast organ administracyjny nie wskazał racjonalnych przyczyn, z powodu których podejmuje w sprawie działania z daleko idącą opieszałością. Fakt, że organ podejmuje pojedyncze czynności dowodowe po to tylko, by wyznaczyć nowy termin załatwienia sprawy, w ocenie skarżącego, nie świadczy w niniejszej sprawie bynajmniej o aktywnym prowadzeniu postępowania (k. 2-7 akt sądowych). W odpowiedzi na skargę, Starosta wniósł o jej oddalenie, podkreślając, że decyzją z 22 marca 2022 r. umorzył postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia i wypłaty odszkodowania na rzecz skarżącego za pozbawienie go prawa własności działek nr: [...], [...] i [...], położonych w [...]. Starosta wyjaśnił, że na dzień wniesienia skargi kwestie związane z przejściem z mocy prawa własności działki nr [...] ze względu na cel, na jaki została wydzielona, a w jaki sposób jest wykorzystywana, wymagały dalszego wyjaśnienia. W celu ustalenia odszkodowania konieczne było ustalenie przeznaczenia przedmiotowej działki w planie zagospodarowania przestrzennego, a w zasobach Gminy brak jest kompletnych materiałów dotyczących obowiązującego w dniu 7 października 1990 r. planu zagospodarowania przestrzennego. Dlatego wydłużenie terminu załatwienia sprawy było niezbędne w celu wyjaśnienia kwestii kluczowych dla postępowania (k. 13-17 akt sądowych). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 kpa; art. 149 § 1a, 2; art. 200 i 205 § 2 ppsa orzekł jak w sentencji wyroku II SAB/Gd 37/22. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że skarżący zarzucił Staroście bezczynność oraz przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawie z jego wniosku z 12 września 2018 r., który wpłynął do organu w dniu 18 września 2018 r. o ustalenie odszkodowania za przejęte od skarżącego przez Skarb Państwa działki nr: [...], [...] i [...], położone w [...]. Sąd I instancji wyjaśnił, że zarzucane organowi administracji publicznej bezczynność i przewlekłość postępowania, stanowią w istocie dwa stany zaniechania, które wobec sygnalizowanego przez praktykę oraz doktrynę problemu rozgraniczenia znaczenia obu pojęć zostały odrębnie stypizowane na mocy ustawy z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017 r. poz. 935). Zgodnie z aktualnym brzmieniem art. 37 § 1 kpa bezczynność to stan, w którym nie załatwiono sprawy w terminie określonym w art. 35 kpa lub przepisach szczególnych ani w terminie wskazanym zgodnie z art. 36 § 1 kpa (pkt 1), podczas gdy przewlekłość postępowania to stan, w którym postępowanie jest prowadzone dłużej niż jest to niezbędne do załatwienia sprawy (pkt 2). Jedną z naczelnych zasad postępowania administracyjnego jest zasada, zgodnie z którą organy administracji publicznej winny działać w sprawie wnikliwie i szybko, posługując się możliwie najprostszymi środkami prowadzącymi do jej załatwienia (art. 12 § 1 kpa). Sprawy, które nie wymagają zbierania dowodów, informacji lub wyjaśnień, powinny być załatwione niezwłocznie (art. 12 § 2 kpa). Wedle art. 35 kpa organy administracji publicznej obowiązane są załatwiać sprawy bez zbędnej zwłoki (§ 1). Niezwłocznie powinny być załatwiane sprawy, które mogą być rozpatrzone w oparciu o dowody przedstawione przez stronę łącznie z żądaniem wszczęcia postępowania lub w oparciu o fakty i dowody powszechnie znane albo znane z urzędu organowi, przed którym toczy się postępowanie, bądź możliwe do ustalenia na podstawie danych, którymi rozporządza ten organ (§ 2). Załatwienie sprawy wymagającej postępowania wyjaśniającego powinno nastąpić nie później niż w ciągu miesiąca, a sprawy szczególnie skomplikowanej - nie później niż w ciągu dwóch miesięcy od dnia wszczęcia postępowania, zaś w postępowaniu odwoławczym - w ciągu miesiąca od dnia otrzymania odwołania (§ 3). Przepisy szczególne mogą określać inne terminy niż określone w § 3 (§ 4). Do terminów określonych w przepisach poprzedzających nie wlicza się terminów przewidzianych w przepisach prawa dla dokonania określonych czynności, okresów zawieszenia postępowania oraz okresów opóźnień spowodowanych z winy strony albo z przyczyn niezależnych od organu (§ 5). W rozumieniu art. 104 § 1 kpa "załatwienie sprawy" oznacza wydanie przez organ decyzji, chyba że przepisy kodeksu postępowania administracyjnego stanowią inaczej. Jednocześnie, stosownie do art. 36 kpa, o każdym przypadku niezałatwienia sprawy w terminie organ administracji publicznej jest obowiązany zawiadomić strony, podając przyczyny zwłoki, wskazując nowy termin załatwienia sprawy oraz pouczając o prawie do wniesienia ponaglenia (§ 1). Ten sam obowiązek ciąży na organie administracji publicznej również w przypadku zwłoki w załatwieniu sprawy z przyczyn niezależnych od organu (§ 2). W orzecznictwie sądów administracyjnych nie budzi wątpliwości, że w każdym przypadku niezałatwienia sprawy w terminie określonym w art. 35 kpa, jeżeli organ nie dopełnił czynności określonych w art. 36 kpa lub nie podjął innych działań wynikających z przepisów procesowych mających na celu usunięcie przeszkody w wydaniu decyzji, mamy do czynienia z bezczynnością organu administracji publicznej. Gdy w prawnie ustalonym terminie organ nie podjął żadnych czynności w sprawie lub wprawdzie prowadził postępowanie, ale - mimo istnienia ustawowego obowiązku - nie zakończył go wydaniem w terminie decyzji, postanowienia lub też innego aktu lub nie podjął stosownej czynności określonej w art. 3 § 2 pkt 1-4a ppsa, mamy do czynienia z bezczynnością organu. Bezczynność jest stanem obiektywnie sprawdzalnym, związanym tylko z upływem terminu określonego w ustawie albo terminu wyznaczonego przez organ na podstawie art. 36 § 1 kpa i ma ona miejsce wówczas, gdy organ administracyjny będąc właściwym w sprawie, nie załatwia jej w ustawowym terminie, a zatem nie wydaje rozstrzygnięcia bez usprawiedliwienia pozwalającego na przesunięcie tego terminu. Dla oceny zasadności skargi na bezczynność nie mają znaczenia powody, dla których wymagane prawem czynności lub akt nie zostały podjęte. Wniesienie skargi na bezczynność organu uzasadnia samo niedotrzymanie terminu załatwienia sprawy. Przewlekłość występuje w postępowaniu prowadzonym w sposób, który przez czas dłuższy niż wymagany do jego zakończenia i bez uzasadnionej i ważnej przyczyny, nie zmierza do bezpośredniego załatwienia sprawy. Ma ona miejsce w sytuacji, gdy podejmowane przez organ administracyjny czynności procesowe nie charakteryzują się koncentracją niezbędną w świetle art. 12 kpa ustanawiającym zasadę szybkości postępowania, bądź mają charakter czynności pozornych, nieistotnych dla merytorycznego załatwienia sprawy. Przez pojęcie przewlekłego prowadzenia postępowania należy rozumieć sytuację prowadzenia postępowania w sposób nieefektywny poprzez wykonywanie czynności w dużym odstępie czasu lub wykonywanie czynności pozornych, powodujących, że formalnie organ nie jest bezczynny (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LexisNexis 2012, s. 44, uw. 38; J. Drachal, J. Jagielski, R. Stankiewicz w: red. R. Hauser i M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2011, s. 69-70 [C.H. Beck 2021, s. 93, nb 80 - uw. NSA]), ewentualnie mnożenie przez organ czynności dowodowych ponad potrzebę wynikającą z istoty sprawy (Borkowski/Adamiak w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego, Komentarz, Warszawa 2011 [C.H. Beck 2022, s. 361-362, nb 4 - uw. NSA]). Judykatura stoi na stanowisku, że ocena czy organ pozostaje bezczynny i czy postępowanie prowadzone było przewlekle winna być dokonana w jednym postępowaniu niezależnie od tego, czy wniesiono jedną skargę zawierającą zarzuty dotyczące zarówno bezczynności, jak i przewlekłego prowadzenia postępowania, czy też dwie skargi wyodrębniające te dwie instytucje prawne. To sąd administracyjny rozstrzyga, która z tych form występuje w sprawie: bezczynność czy przewlekłość postępowania. Przekładając powyższe spostrzeżenia na realia kontrolowanej sprawy, Sąd I instancji uznał, że Starosta pozostawał w istocie bezczynny w załatwieniu wniosku skarżącego z dnia 12 września 2018 r. w okresie od wydania przez Wojewodę decyzji kasacyjnej w dniu 12 sierpnia 2021 r. Z akt sprawy wynika, że wniosek skarżącego z 18 września 2018 r. nie został załatwiony przez Starostę w jakimkolwiek terminie określonym w art. 35 kpa. Po wydaniu przez Wojewodę decyzji dnia 12 sierpnia 2021 r., mocą której uchylono decyzję Starosty z 30 grudnia 2020 r. i przekazano Staroście sprawę do ponownego rozpatrzenia, akta administracyjne zostały zwrócone Staroście dnia 25 października 2021 r. i do dnia wniesienia skargi w niniejszej sprawie, tj. do dnia 17 lutego 2022 r. sprawa nie została załatwiona. W ocenie Sądu I instancji, w sytuacji, kiedy sprawa zostaje przekazana organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia na podstawie art. 138 § 2 kpa ponowne rozpatrzenie sprawy przez organ I instancji winno nastąpić niezwłocznie i w pierwszej kolejności, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Starosta ograniczył się jedynie do poinformowania skarżącego (pismem z 15 listopada 2021 r.), że prawdopodobny termin załatwienia sprawy to 29 kwietnia 2022 r. - z uwagi na m. in. konieczność dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego a także bardzo dużą ilość prowadzonych postępowań. Pismo to nie może być uznane za czynność procesową organu, zmierzającą do załatwienia sprawy. Był to jedynie akt wynikający z wymogów zawartych w art. 36 kpa. W orzecznictwie wskazuje się, że o każdym przypadku niezałatwienia sprawy w terminie organ administracji publicznej jest obowiązany zawiadomić strony, podając przyczyny zwłoki, wskazując nowy termin załatwienia sprawy i pouczając o prawie do wniesienia ponaglenia. Nie oznacza to, że organ może w dniu wpływu wniosku skarżącego inicjującego wszczęcie postępowania administracyjnego niejako automatycznie przedłużać postępowanie administracyjne zawiadamiając skarżącego o nowym terminie załatwienia sprawy. Takie działanie jest niczym innym jak próbą obejścia przepisów dotyczących terminów załatwienia sprawy przewidzianych w art. 35 § 1 i 3 kpa. Wyznaczenie tak długiego terminu na załatwienie sprawy (ponad 5 miesięcy) nie znajduje jakiegokolwiek uzasadnienia, jako że nie zostały podjęte przez organ w tym czasie żadne czynności procesowe. Jak wskazuje się w judykaturze, organ wyznaczający na podstawie art. 36 kpa nowy termin załatwienia sprawy jest związany art. 12 § 2 i art. 35 § 1 kpa, a zatem jest obowiązany do ustalenia możliwie najkrótszego terminu załatwienia sprawy. Przekroczenia terminów określonych w kpa nie mogą, co do zasady, uzasadniać problemy organizacyjne, tj. duża liczba spraw. Również elementy składające się na skomplikowany charakter sprawy nie zwalniają organu od powinności zakończenia jej w ustawowym terminie. Ustanowiona w art. 36 kpa możliwość przedłużania terminu załatwienia sprawy ma charakter wyjątkowy i nie powinna być przez organy nadużywana. Z akt administracyjnych kontrolowanej sprawy wynika, że jedyną czynnością organu było zwrócenie się o informacje do Wójta dnia 23 grudnia 2021 r., po zażądaniu przez skarżącego wyjaśnień co do podejmowanych w sprawie czynności, i ponownie dnia 16 lutego 2022 r., już po złożeniu przez skarżącego ponaglenia. Takie działanie organu nie może zostać uznane za procedowanie sprawy, bowiem była to w istocie jedna i jak się okazuje jedyna czynność, która poprzedziła podjęcie decyzji w sprawie. W aktach administracyjnych wprawdzie znajdują się zdjęcia przedmiotowej nieruchomości, jednakże nie mogą one zostać powiązane z żadną czynnością procesową organu, znajdującą swoją podstawę w przepisach kpa. Sąd I instancji stwierdził, że z zarzutu bezczynności w niniejszej sprawie Starosta uwolnił się dnia 22 marca 2022 r., kiedy to wydał decyzję, mocą której umorzył postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia i wypłaty odszkodowania na rzecz skarżącego za pozbawienie go prawa własności działek nr: [...], [...] i [...], położonych w [...]. Decyzja ta wydana została dopiero po wniesieniu skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego. W konsekwencji orzekanie przez Sąd I instancji o zobowiązaniu Starosty, na podstawie art. 149 § 1 pkt 1 ppsa, do wydania aktu lub podjęcia czynności stało się bezprzedmiotowe. Z powołanego przepisu wynika, że wydanie przez organ decyzji lub innego aktu wyłącza możliwość uwzględnienia skargi na bezczynność nawet wówczas, gdy decyzja ta lub akt podjęte zostały z naruszeniem terminu przewidzianego do ich wydania. Jeżeli do daty orzekania przez Sąd, organ administracji publicznej, którego dotyczyła skarga na bezczynność, wyda akt lub podejmie czynność, których domagała się strona, to - mimo pozostawania w zwłoce - przestaje on tkwić w bezczynności a postępowanie sądowoadministracyjne w sprawie jego bezczynności staje się bezprzedmiotowe i podlega umorzeniu na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 ppsa (uchwała NSA z 26.11.2008 r. I OPS 6/08). Sąd I instancji, na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 ppsa, w punkcie 1 wyroku umorzył postępowanie w zakresie zobowiązania Starosty do załatwienia wniosku skarżącego z 12 września 2018 r., dotyczącego ustalenia i wypłaty odszkodowania na rzecz skarżącego za pozbawienie go prawa własności działek nr: [...], [...] i [...], położonych w [...]. Kierując się wymogiem art. 149 § 1a ppsa, Sąd przychylił się do wniosku skarżącego i stwierdził, że bezczynność, której dopuścił się Starosta miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa, o czym orzekł w punkcie 2 wyroku. Jest to podyktowane tym, że dokonując oceny czy naruszenie prawa jest rażące, należy wziąć pod uwagę nie tylko proste zestawienie terminów rozpoczęcia postępowania i jego zakończenia, względnie braku zakończenia, lecz także warunkowane okolicznościami materialnoprawnymi sprawy czynności, jakie winien podjąć organ, dążąc do merytorycznego rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. Rażącym naruszeniem prawa jest naruszenie ciężkie, które nosi cechy oczywistej i wyraźnej sprzeczności z obowiązującym prawem. Dla uznania rażącego naruszenia prawa nie jest wystarczające samo przekroczenie przez organ ustawowych obowiązków, czyli także terminów załatwienia sprawy. Wspomniane przekroczenie musi być znaczne i niezaprzeczalne, a rażące opóźnienie w podejmowanych przez organ czynnościach ma być oczywiście pozbawione jakiegokolwiek racjonalnego uzasadnienia. W orzecznictwie sądowym zgodnie przyjmuje się, że rażące naruszenie prawa oznacza wadliwość o szczególnie dużym ciężarze gatunkowym i ma miejsce w razie oczywistego braku podejmowania jakichkolwiek czynności, oczywistego lekceważenia wniosków skarżącego i jawnego natężenia braku woli do załatwienia sprawy, jak i w razie ewidentnego niestosowania przepisów prawa. Rażącym naruszeniem prawa będzie stan, w którym bez żadnej wątpliwości i wahań, bez potrzeby odwoływania się do szczegółowej oceny okoliczności sprawy można powiedzieć, że naruszono prawo w sposób oczywisty. Charakter rażący ma bezczynność o znamionach "wyjątkowej". O rażącym naruszeniu prawa w postaci bezczynności może świadczyć zlekceważenie wnioskodawcy i jego żądania. Zwłoka w wykonaniu obowiązku musi być efektem nacechowanego złą wolą, uporczywego zaniechania, pozbawionego racjonalnego uzasadnienia. O tym, czy bezczynność organu miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa nie decyduje tylko sam przedmiot sprawy, ale wszystkie okoliczności z tym związane, w tym także czas trwania bezczynności. Przedmiotowa sprawa została wszczęta na wniosek skarżącego z 18 września 2018 r. i Starosta, do dnia wniesienia skargi w niniejszej sprawie, dwukrotnie wydawał decyzje w tej sprawie, następnie uchylane przez Wojewodę, zaś sprawa przekazywana była organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. Po uchyleniu przez Wojewodę decyzji Starosty z 30 grudnia 2020 r. akta sprawy zostały zwrócone organowi I instancji dnia 22 października 2021 r. W takiej sytuacji, kiedy sprawa zostaje przekazana organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia na podstawie art. 138 § 2 kpa, w ocenie Sądu, ponowne rozpatrzenie sprawy przez organ I instancji winno nastąpić niezwłocznie i w pierwszej kolejności. Ponieważ organ I instancji nie załatwił przedmiotowej sprawy ani w pierwszej kolejności, jak i nawet w najdłuższym terminie przewidzianym przez przepisy prawa, a sama sprawa toczyła się od 2018 r., wszystko to, zdaniem składu orzekającego świadczy o tym, że bezczynność organu miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa, gdyż niewątpliwie godzi to w przewidzianą w art. 12 kpa zasadę szybkości postępowania administracyjnego. W czasookresie od 22 października 2021 r. do dnia wniesienia skargi w niniejszej sprawie, organ I instancji podjął pierwszą czynność wyjaśniającą dopiero dnia 23 grudnia 2021 r. Dlatego Sąd I instancji wobec stwierdzenia rażącego naruszenia prawa przyznał na rzecz skarżącego, na podstawie art. 149 § 2 ppsa, sumę pieniężną w kwocie 1000 zł, o czym orzekł w punkcie 3 wyroku. Opisany wyżej sposób działania Starosty w niniejszej sprawie, rażąco naruszający prawo, uzasadniał uwzględnienie wniosku skarżącego o przyznanie sumy pieniężnej. Sąd I instancji miał przy tym na uwadze bardzo długi czas trwania administracyjnego w niniejszej sprawie, które zostało wszczęte wnioskiem skarżącego z 12 września 2018 r. Przyznanie podmiotowi skarżącemu od organu określonej sumy pieniężnej stanowi nie tyle sankcję dla organu za wadliwe prowadzenie postępowania, co rekompensatę dla strony za wszelkiego rodzaju dolegliwości i niedogodności, jakich doznała na skutek bezczynności organu lub przewlekłego prowadzenia postępowania. Równocześnie określając wysokość sumy pieniężnej, Sąd I instancji miał na uwadze rodzaj sprawy, w której nastąpiła bezczynność i jej znaczenie dla skarżącego oraz czas trwania postępowania administracyjnego, a z drugiej strony podnoszony przez organ stopień skomplikowania sprawy (k. 28, 31-36v akt sądowych). Skargę kasacyjną wywiódł Starosta Wejherowski, reprezentowany przez r. pr. R.S., zaskarżając wyrok II SAB/Gd 37/22 w zakresie punktu 2, 3 i 4, zarzucając wyrokowi w zaskarżonym zakresie naruszenie przepisu postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy: 1. art. 149 § 1 ppsa, polegające na uznaniu, że organ dopuścił się bezczynności i przewlekłego prowadzenia postępowania; 2. art. 149 § 1a ppsa, polegające na uznaniu, że organ dopuścił się bezczynności i przewlekłego prowadzenia postępowania z rażącym naruszeniem prawa; 3. art. 149 § 1 ppsa, polegające na przyznaniu sumy pieniężnej na rzecz skarżącego w oparciu o błędne przyjęcie, że organ dopuścił się bezczynności i przewlekłego prowadzenia postępowania. Skarżący kasacyjnie wniósł o: uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie punktu 2, 3 i 4 i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji; ewentualnie o zmianę wyroku WSA w Gdańsku w zaskarżonej części przez zmianę punktu 2 i stwierdzenie, że bezczynność i przewlekłe prowadzenie postępowania nie miały miejsca z rażącym naruszeniem prawa i przez uchylenie punktu 3 oraz 4; zasądzenie od skarżącego na rzecz Starosty Wejherowskiego zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Kasator oświadczył, że zrzeka się przeprowadzenia rozprawy (k. 44-49 akt sądowych). W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżący R.B., reprezentowany przez adw. L.L., wniósł o: oddalenie skargi kasacyjnej stosownie do art. 184 ppsa z uwagi na brak jej usprawiedliwionych podstaw; zasądzenie od organu skarżącego kasacyjnie, na podstawie art. 204 pkt 2 ppsa, na rzecz skarżącego R.B. [zwrotu] kosztów postępowania kasacyjnego z uwzględnieniem kosztów zastępstwa procesowego wedle norm przepisanych. W ocenie skarżącego, wniesiona przez Starostę skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie chociażby w części, gdyż Sąd I instancji dokonał wszechstronnej i zgodnej z zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i na tej podstawie dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych w sprawie, a przede wszystkim orzeczenie zostało wydane zgodnie z obowiązującą literą prawa. Autor skargi kasacyjnej nie przytacza żadnych nowych argumentów ponad te, które były już przedmiotem rozważań w zaskarżony wyroku II SAB/Gd 37/22 (k. 60-62v akt sądowych). Zarządzeniem z 22 grudnia 2022 r. I OSK 1768/22 w trybie art. 182 § 2 ppsa Przewodniczący Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej skierował sprawę na posiedzenie niejawne (k. 67 akt sądowych). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W świetle art. 183 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010, z. 1, poz. 1). W niniejszej sprawie nie można dopatrzeć się żadnej z wad, która świadczyłaby o nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Dlatego skarga kasacyjna podlegała rozpatrzeniu w granicach wyznaczonych sformułowanymi w niej podstawami kasacyjnymi i ich uzasadnieniem. Zgodnie z art. 174 pkt 1 i 2 ppsa, skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny, ze względu na ograniczenia wynikające z powyższych regulacji prawnych, nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich bądź w inny sposób korygować. To na autorze skargi kasacyjnej spoczywa ciężar wskazania konkretnych przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania, które w jego ocenie naruszył Sąd I instancji. Ponadto w treści skargi kasacyjnej należy precyzyjne wyjaśnić, na czym polegało ich niewłaściwe zastosowanie lub błędna interpretacja w odniesieniu do prawa materialnego bądź wykazanie istotnego wpływu naruszenia prawa procesowego na rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd I instancji. Sformułowanie podstaw kasacyjnych w prawidłowy sposób jest o tyle istotne, że - jak już była o tym mowa - w świetle art. 183 § 1 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach zakreślonych w zarzutach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania, której przesłanki wymienione zostały w § 2 tego przepisu. W wyniku rozpoznawania skargi na przewlekłość lub bezczynność postępowania sąd bada, czy postępowanie organu prowadzone było w sposób nieprawidłowy z punktu widzenia wymogów efektywności. Sąd dokonuje oceny postępowania przed organem administracji publicznej pod kątem prawidłowego zastosowania przepisów postępowania. Bezczynność w prowadzeniu postępowania może zostać stwierdzona jedynie w przypadku, gdy organ, mając kompetencje do wydania konkretnego aktu bądź podjęcia określonej czynności, nie realizuje tych kompetencji w zgodzie z prawnymi standardami szybkości i efektywności postępowania określonymi w konkretnych przepisach prawa, tj. w przepisach kpa lub w przepisach szczególnych. Biorąc pod uwagę przedmiot zaskarżenia określony granicami skargi kasacyjnej należy podkreślić, że zarzut błędnego stwierdzenia przez sąd bezczynności postępowania w sprawie musi obejmować łączne wskazanie tych przepisów postępowania sądowoadministracyjnego, które stanowiły podstawę do orzekania przez sąd w sprawie ze skargi na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ oraz przepisów, które naruszył organ, a których prawidłowe zastosowanie uwalniałoby go z zarzutu bezczynności lub przewlekłego prowadzenia postępowania (wyrok NSA z 2.2.2023 r., III OSK 3074/21). Zaskarżonym wyrokiem Sąd I instancji orzekł wyłącznie o bezczynności, jakiej dopuścił się Starosta Wejherowski, a nie orzekł o przewlekłym prowadzeniu postępowania. Zatem zarzuty zawarte punktach 1-3 petitum skargi kasacyjnej w zakresie uznania przez Sąd I instancji, że "organ dopuścił się [...] i przewlekłego prowadzenia postępowania" nie nadawały się do rozpoznania. Naczelny Sąd Administracyjny odniósł się zatem do zarzutów w zakresie, w jakim dotyczyły bezczynności organu i jej konsekwencji, objętych punktami 2, 3 i 4 sentencji zaskarżonego wyroku. Przypomnienie reguł, którym musi odpowiadać skarga kasacyjna było konieczne z uwagi na błędy konstrukcyjne widoczne we wniesionym środku zaskarżenia. Skarżący kasacyjnie zarzucił Sądowi I instancji naruszenie art. 149 § 1, 1a i § 2 ppsa, co oznacza, że środek odwoławczy został oparty na przepisie art. 174 pkt 2 ppsa. Zgodnie z art. 149 § 1 ppsa sąd, uwzględniając skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organy w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 1-4 albo na przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 4a: 1) zobowiązuje organ do wydania w określonym terminie aktu, interpretacji albo do dokonania czynności; 2) zobowiązuje organ do stwierdzenia albo uznania uprawnienia lub obowiązku wynikających z przepisów prawa; 3) stwierdza, że organ dopuścił się bezczynności lub przewlekłego prowadzenia postępowania. Wedle art. 149 § 1a ppsa, sąd administracyjny jednocześnie stwierdza, czy bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ miały miejsce z rażącym naruszeniem prawa. Z kolei art. 149 § 2 ppsa stanowi, że sąd, w przypadku, o którym mowa w § 1, może orzec z urzędu albo na wniosek strony o wymierzeniu organowi grzywny w wysokości określonej w art. 154 § 6 ppsa lub przyznać od organu na rzecz skarżącego sumę pieniężną do wysokości połowy kwoty określonej w art. 154 § 6 ppsa. Odnosząc się do zarzutów skargi kasacyjnej należy wskazać, że nie mogły one zostać uwzględnione przez skład Naczelnego Sądu Administracyjnego orzekający w niniejszej sprawie. Mianowicie powołane w petitum skargi kasacyjnej przepisy ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi określające kompetencje orzecznicze wojewódzkich sądów administracyjnych, mogą stanowić podstawę kasacyjną jedynie w powiązaniu z innymi przepisami procesowymi. Kasator, chcąc skutecznie powołać się na zarzut naruszenia ww. norm, zobowiązany jest powiązać naruszenie przepisów postępowania z konkretnymi przepisami, którym - wedle wnoszącego środek prawny - Sąd I instancji uchybił w trakcie kontroli bezczynności administracji lub przewlekle prowadzonego postępowania. Jeżeli z treści wyroku wynika, że Sąd I dopatrzył się bezczynności lub przewlekłości oraz uznał, że bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania miało miejsce z rażącym naruszeniem prawa (co niewątpliwie stwarza podstawy do przyznania od organu na rzecz skarżącego sumy pieniężnej), to nie można temu Sądowi skutecznie zarzucić naruszenia wskazanych przepisów. Takie rozstrzygnięcie jest bowiem zgodne z dyspozycją zastosowanych przez Sąd I instancji norm prawnych. Naruszenie wymienionych wyżej przepisów jest zawsze następstwem uchybienia innym przepisom, czy to procesowym, czy też materialnym (wyroki NSA z: 9.1.2015 r. I OSK 638/14; 29.4.2015 r. I OSK 1595/14; 30.4.2015 r. I OSK 1701/14), których w rozpatrywanej skardze kasacyjnej bezpośrednio w powiązaniu ze stawianym zarzutem naruszenia art. 149 §1 § 1a i 2 ppsa jednak nie powołano. W rezultacie brak takich odniesień jest równoznaczny z nieskutecznością zarzutu naruszenia zaskarżonym wyrokiem art. 149 § 1, 1a i 2 ppsa. Naczelny Sąd Administracyjny nie jest bowiem uprawniony do przypisywania skarżącemu zamiaru przytoczenia konkretnej podstawy kasacyjnej ani też poszukiwania takiej podstawy, która byłaby najbardziej skuteczna i adekwatna do prawdopodobnego zamysłu strony, gdyż - o czym była już mowa wcześniej - orzekanie w granicach skargi kasacyjnej wyklucza możliwość merytorycznej oceny tak wadliwie skonstruowanego zarzutu naruszenia art. 149 ppsa. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, przepisy art. 149 § 1, 1a i 2 ppsa mogłyby stanowić samodzielną podstawę kasacyjną w sytuacji, gdyby skarżący kasacyjnie zarzucał np. wadliwą wykładnię pojęcia "bezczynność", "przewlekłe prowadzenie postępowania" względnie "rażącego naruszenia prawa" bądź też kwestionował zasadność lub wysokość ustalonej sumy pieniężnej. Innymi słowy, zarzuty naruszenia ww. przepisów przez Sąd I instancji odniosłyby skutek, jeżeli kasator kierowałby zarzuty bezpośrednio wobec norm zawartych we wskazanych przepisach, nie zaś kwestionował prawidłowość ich zastosowania jako następstwa uchybienia innym normom, które były lub powinny były być stosowane przed wydaniem przez wojewódzki sąd administracyjny orzeczenia na podstawie art. 149 § 1-2 ppsa. Jednakże z takim przypadkiem nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Analiza sformułowanych zarzutów i uzasadnienia skargi kasacyjnej wskazuje, że kasator w istocie nie kwestionuje wykładni powyższych przepisów, lecz podważa stan bezczynności w sprawie, ocenę stopnia bezczynności organu, przekładającą się na treść orzeczenia w kwestii rażącego naruszenia prawa przez organ i w kwestii przyznania skarżącemu od organu określonej sumy pieniężnej. Skoro w rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji, na gruncie powołanych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku art. 35 i 36 kpa prawidłowo ocenił, że bezczynność miała miejsce w prowadzeniu postępowania przez Starostę, jak również, że miała one charakter rażącego naruszenia prawa, to nie można temu Sądowi zarzucić naruszenia art. 149 § 1a ppsa, gdyż takie rozstrzygnięcie jest zgodne z dyspozycją zastosowanej normy prawnej wynikającej z tego przepisu. W obliczu niemożności zrekonstruowania zarzutu naruszenia przepisów postępowania, nie można było w realiach niniejszej sprawy skutecznie zwalczać oceny rażącego naruszenia prawa w wyniku przekroczenia ustawowych terminów załatwienia sprawy zainicjowanej wnioskiem o ustalenie odszkodowania, a w efekcie także oceny prawidłowości przyznania skarżącemu od organu sumy pieniężnej, która - jak trafnie zauważył Sąd I instancji - pełni przede wszystkim funkcję kompensacyjną, a więc jest swoistą rekompensatą dla strony postępowania, które było prowadzone z naruszeniem zasady ekonomiki procesowej (zasady szybkości postępowania). Inaczej niż twierdzi skarżący kasacyjne, Starosta dopuścił się bezczynności, która miała miejsca z rażącym naruszeniem prawa i w związku z tym przyznanie kwoty 1.000 zł rzecz skarżącego w niniejszym postępowaniu nie było bezpodstawne. Naczelny Sąd Administracyjny dodatkowo wyjaśnia, że nie sposób podzielić zarzutu podniesionego w skardze kasacyjnej jakoby przyznanie przez Sąd I instancji powyższej kwoty było nieprawidłowe. Do podważenia tej części sentencji wyroku zmierza bowiem twierdzenie autora skargi kasacyjnej, w zakresie w jakim domaga się on we wniesionym środku prawnym od Sądu odwoławczego uchylenia punktu 3 zaskarżonego wyroku. Sąd I instancji przyznał skarżącemu sumę pieniężną w kwocie 1.000 zł na podstawie art. 149 § 2 ppsa. Zgodnie z treścią tego przepisu, jedyną przesłanką warunkującą wymierzenie organowi grzywny (jak również przyznanie od organu na rzecz skarżącego sumy pieniężnej) jest uwzględnienie skargi na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania. Stosowanie środków określonych w art. 149 § 2 ppsa wobec organu jest więc zawsze uprawnieniem dyskrecjonalnym sądu, czyli inaczej mówiąc pewną możliwością, z której skład orzekający może skorzystać, jeżeli realia sprawy są niemożliwe do akceptacji z punktu widzenia ochrony praw strony. Wybór odpowiedniego środka winien być oczywiście warunkowany celem skargi na bezczynność, którym jest zwalczenie tego niepożądanego stanu mającego miejsce w postępowaniu administracyjnym i doprowadzenie do jego konkluzywnego zakończenia. Istotna jest również akcentowana w wyroku Sądu I instancji funkcja prewencyjna (obok podstawowej, wspominanej przed chwilą funkcji kompensacyjnej), mająca na celu zapobieganie, by w przyszłości organ administracyjny nie dopuszczał do powstania długotrwałego stanu niezałatwienia sprawy w postępowaniu. Jeżeli Sąd uzna, że dla realizacji powyższego celu nie wystarczy wymierzenie organowi grzywny, może również przyznać skarżącemu sumę pieniężną w stosownej wysokości, która rekompensuje, przynajmniej w pewnej mierze, uszczerbku (krzywdy, straty, itd.) jakiego doznał skarżący na skutek bezczynności organu administracji. Naczelny Sąd Administracyjny nie znajduje przesłanek, by zakwestionować wysokość przyznanej skarżącemu od organu sumy pieniężnej, gdyż Sąd I instancji szczegółowo wyjaśnił, jakie motywy skłoniły go do zasądzenia sumy pieniężnej w przyjętej wysokości, a ustalenia te znajdują podstawy w przyjętym przez organ sposobie prowadzenia postępowania w sprawie i w braku merytorycznych argumentów przemawiających za takim sposobem prowadzenia tego postępowania, które, co należy podkreślić, stanowi nie tylko rażące naruszenie przepisów kpa przewidujących terminy załatwienia spraw przez organy administracji publicznej, ale także konstytucyjnej zasady ochrony zaufania do organu władzy publicznej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego przyznania od organu sumy pieniężnej w wysokości 1000 złotych wypełnia założone przez tę kwotę funkcje i odpowiada poczuciu sprawiedliwości za niewłaściwe działanie organu. W tym stanie rzeczy, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ppsa, oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 ppsa w zw. z art. 205 § 2 ppsa i § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U z 2015 r. poz. 1800 ze zm.).
Informacje o sprawie
- Data wpływu
- 20 września 2022
- Symbol z opisem
- 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę 658
- Hasła tematyczne
- Administracyjne postępowanie
- Skarżony organ
- Starosta
- Sędziowie
- Agnieszka Miernik Maciej Dybowski /sprawozdawca/ Mariola Kowalska /przewodniczący/
Powołane przepisy
- Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
art. 184 · Dz.U. 2023 poz. 259
- Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
art. 12 § 1, art. 35 i 37 · Dz.U. 2022 poz. 2000
Inne orzeczenia w tej sprawie
Powiązane dokumenty
Sygnatura: I OSK 1779/22 · 28 lutego 2023
Wyrok NSA z 28 lutego 2023 r., I OSK 1779/22 – wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie
Sygnatura: II SAB/Gd 143/22 · 23 lutego 2023
Wyrok WSA w Gdańsku z 23 lutego 2023 r., II SAB/Gd 143/22 – wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie
Sygnatura: I OSK 1729/22 · 21 lutego 2023
Wyrok NSA z 21 lutego 2023 r., I OSK 1729/22 – wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie
Źródło urzędowe: Naczelny Sąd Administracyjny