I OSK 1701/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Iwona Bogucka Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer (spr.) Sędzia del. WSA Dariusz Chaciński po rozpoznaniu w dniu 7 sierpnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 14 maja 2024 r. sygn. akt II SA/Ol 220/24 w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Elblągu z dnia 4 grudnia 2023 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną.

Wyrokiem z dnia 14 maja 2024 r. sygn. akt II SA/Ol 220/24 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił skargę M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Elblągu z dnia 4 grudnia 2023 r. w przedmiocie umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł skarżący, zarzucając naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi na ostateczną decyzję Samorządowego w Elblągu dnia 4 grudnia 2023 r. utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji w sytuacji, gdy decyzja zarówno organu I jak i II instancji zostały wydane z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 K.p.a. oraz art. 80 K.p.a., zaś nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całokształtu materiału dowodowego doprowadziło w konsekwencji do błędu w ustaleniach faktycznych polegającego na przyjęciu, że skarżący nie wykazał, aby zadłużenie z tytułu należności wypłaconych świadczeń alimentacyjnych dla J. M. było wynikiem zdarzeń, które skarżący mógł przewidzieć i im przeciwdziałać, a jego sytuacja dochodowa pozwala mu na wywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego, tym samym nie stanowi wystarczającej przesłanki do umorzenia wypłaconych należności, powyższe zaś uchybienie zostało powielone przez Sąd w zaskarżonym wyroku, co w sposób jednoznaczny wskazuje na wadliwą ocenę legalności procesu ustalania stanu faktycznego przez organy administracji publicznej. Mając na uwadze powyższy zarzut, skarżący kasacyjnie wniósł o: 1) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie; 2) zasądzenie zwrotu poniesionych przez niego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Ponadto, w piśmie procesowym z dnia 9 lipca 2024 r. skarżący kasacyjnie oświadczył, że zrzeka się rozprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.), dalej powoływanej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany jest granicami skargi kasacyjnej. Zauważyć należy, że zgodnie z art. 174 P.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono naruszenie wyłącznie przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 K.p.a. oraz art. 80 K.p.a., jednakże punktem wyjścia do rozważań dotyczących tego zarzutu stanowić powinna treść przepisów prawa materialnego, na których oparta została zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Elblągu z dnia 4 grudnia 2023 r. utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy M. z dnia 25 sierpnia 2023 r. o odmowie umorzenia M. M. w całości należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla osoby uprawnionej – syna J. M. Prawidłowe ustalenie treści normy materialnoprawnej jest bowiem niezbędne dla oceny naruszenia przepisów postępowania dotyczących zebrania materiału dowodowego, jego oceny i poczynionych ustaleń faktycznych w sprawie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r., poz. 1300 ze zm.), dalej powoływanej jako "u.p.o.a.", zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Powołany przepis wskazuje zatem kryteria brane pod uwagę przez organ (sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy). Umorzenie ciążącego na dłużniku alimentacyjnym zadłużenia z tytułu wypłaconych na rzecz uprawnionego świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do zwrotu których jest on zobligowany z mocy art. 27 ust. 1 tej ustawy, stanowi natomiast najdalej idącą formę ulgi w ich spłacie, jakiej organ właściwy wierzyciela może temu dłużnikowi udzielić w warunkach uznania administracyjnego. Ma ono zatem charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności, sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku. Co do zasady bowiem każdy dłużnik alimentacyjny wobec którego okazała się bezskuteczna egzekucja nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną - na tle innych dłużników alimentacyjnych. Zatem sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Może mieć to miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Rzecz jednak w tym, że stan taki powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych. Przepis art. 30 ust. 2 ustawy powinien być interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 października 2017 r. sygn. akt I OSK 3474/15, z dnia 21 czerwca 2018 r. sygn. akt I OSK 278/18, z dnia 21 lipca 2020 r. sygn. akt I OSK 3074/19, z dnia 6 października 2020 r. sygn. akt I OSK 2391/19, z dnia 26 lipca 2023 r. sygn. akt I OSK 547/21 oraz z dnia 11 stycznia 2024 r. sygn. akt I OSK 777/22). Zaznaczyć przy tym trzeba, że użycie przez ustawodawcę w art. 30 ust. 2 u.p.o.a. sformułowania "może" wskazuje, że decyzje organów administracji w tym przedmiocie mają charakter decyzji uznaniowych. W ramach uznania administracyjnego organ może zatem, ale nie musi wydać decyzji zgodnej z wnioskiem. Podkreślenia także wymaga, że w przypadku decyzji uznaniowych kontrola sądowa ograniczona jest do zbadania, czy w toku podejmowania decyzji organ administracji nie przekroczył granic swobodnego uznania, a więc czy zgodnie z art. 7, 77 § 1 i 80 K.p.a. dokonano ustalenia stanu faktycznego, a dokonana ocena tych ustaleń znajduje oparcie w materiale dowodowym i uzasadnieniu decyzji sporządzonym zgodnie z art. 107 K.p.a. Skarga kasacyjna jest niezasadna. Zgodnie z art. 7 K.p.a., organy administracji stoją na straży praworządności i podejmują kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, zobowiązane są w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 K.p.a.). Mając na uwadze treść powołanych przepisów należy zgodzić z oceną dokonaną przez Sąd I instancji, że w niniejszej sprawie zgromadzono pełny materiał dowodowy pozwalający na poczynienie ustaleń faktycznych i podjęcie rozstrzygnięcia. Ustalono aktualne dochody skarżącego, jego stan zdrowia, a także ogólną sytuację finansową i życiową. Jak wynika z dołączonego do akt sprawy pisma Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Ostródzie z dnia 8 grudnia 2022 r. oraz karty rozliczeniowej w sprawie Kmp 67/14 prowadzone było postępowanie co do alimentów zaległych na rzecz wierzyciela J. M., a postępowanie w sprawie zaległych świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego wypłaconych przez Miejsko-Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w M. zostało zawieszone. Na dzień 8 grudnia 2022 r. alimenty zaległe na rzecz wierzyciela wynosiły 660,10 zł, świadczenia wypłacone z Funduszu Alimentacyjnego 25.463,33 zł, a odsetki zaległe dla Funduszu Alimentacyjnego 2.409,15 zł. Łączna kwota zaległości wobec Funduszu Alimentacyjnego z tytułu alimentów wypłaconych zastępczo, na dzień 8 grudnia 2022 r. wynosiła zatem 28.532,58 zł. Organy ustaliły przy tym, że M. M. w dacie wystąpienia z wnioskiem o zastosowanie ulgi, o której mowa w art. 30 ust. 2 u.p.o.a., miał 44 lata, prowadził jednoosobowo gospodarstwo domowe, a jego źródłem jego utrzymania były świadczenia w formie zasiłku stałego, zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku mieszkaniowego. Strona ponosiła wydatki związane z utrzymaniem, leczeniem oraz zakupem lekarstw. Ponadto skarżący legitymował się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Ostródzie z dnia 3 marca 2006 r. zaliczającym na stałe ww. do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności ze wskazaniem odpowiedniego zatrudnienia w zakładzie pracy chronionej. Dodatkowo, w związku z podnoszonymi argumentami związanymi ze złym stanem zdrowia Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Elblągu zobowiązało M. M. do wyjaśnienia czy wystąpił (lub zamierza to uczynić) do właściwego powiatowego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności o ustalenie stopnia. W dniu 8 listopada 2023 r. skarżący przedłożył zaświadczenie lekarskie z dnia 2 listopada 2023 r., z którego wynika m.in. że pacjent leczony jest [...] od wielu lat (ponad 10), po opuszczeniu zakładu karnego od maja 2021 r. ponownie podjął leczenie farmakologiczne, przyjmuje leki, [...]. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla prawidłowego jej rozstrzygnięcia i został przez organy prawidłowo oceniony. Niezasadne jest zatem twierdzenie skarżącego kasacyjnie, że w kontrolowanym przez Sąd I instancji postępowaniu administracyjnym doszło do naruszenia art. 7, art. 11, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., a wydane decyzje były przedwczesne. Brak jest podstaw do kwestionowania rzetelności postępowania dowodowego i prawidłowości ustaleń stanowiących podstawę wydanych w sprawie decyzji odmawiających umorzenia przedmiotowych należności. Dokonana ocena materiału dowodowego może być natomiast skutecznie podważona tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami lub gdy rozumowanie wykracza poza reguły logiki albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia związku przyczynowo-skutkowego. Taka sytuacja nie miała jednak miejsca w niniejszej sprawie. Za właściwe uznać należy stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że aktualna sytuacja zdrowotna i finansowa skarżącego kasacyjnie jest trudna, jednakże nie jest nadzwyczajna i wyjątkowa na tle porównywalnych typowych sytuacji rodzinnych i dochodowych, w jakich znajdują się dłużnicy alimentacyjni. W grupie tej nie brakuje osób dotkniętych kryzysem bezdomności, niemających stałych dochodów lub niemogących podjąć pracy z powodu podeszłego wieku lub niepełnosprawności w stopniu znacznym. Tymczasem skarżący, prowadzący jednoosobowe gospodarstwo domowe i zamieszkujący w O. przy ul. [...], dysponuje źródłem dochodu w postaci zasiłku stałego, zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku mieszkaniowego, jest osobą w wieku produkcyjnym (obecnie 47 lat), nie został wyłączony z aktywności zawodowej bowiem na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na podstawie powołanego orzeczenia Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Ostródzie z dnia 3 marca 2006 r. został zaliczony jedynie umiarkowanego stopnia niepełnosprawności ze wskazaniem dotyczącym odpowiedniego zatrudnienia w warunkach pracy chronionej. Powyższe stanowi zatem potwierdzenie, że M. M.nie utracił całkowicie możliwości zarobkowania. Niewątpliwie niski poziom dochodów skarżącego i stan zdrowia utrudnia zaspokajanie jego potrzeb bytowych lub osobistych, jednak powyższe nie może prowadzić do wniosku, że jego aktualna sytuacja jest wyjątkowa i nadzwyczajna. Zauważenia przy tym wymaga, że skarżący, zobowiązany do regulowania należności od 2014 r., dokonywał wpłat do 2021 r. w łącznej kwocie 14.500 zł (np. 200 zł - 17 listopada 2014 r., 150 zł - 16 lutego 2015 r., 150 zł – 11 grudnia 2015 r., 200 zł - 10 marca 2016 r., 8 czerwca 2016 r., 200 zł – 7 lipca 2016 r., 8 grudnia 2016 r. – 200 zł, 200 zł – 5 stycznia 2017 r., 200 zł – 7 lipca 2017 r.; 12 marca 2018 r. – 150 zł, 200 zł – 6 grudnia 2018 r., 200 zł – 12 września 2019 r., 200 zł – 12 listopada 2019 r., 200 zł – 5 kwietnia 2019 r., 200 zł - 11 czerwca 2019 r., 200 zł - 9 stycznia 2020 r., 200 zł – 14 kwietnia 2020 r., 200 zł - 6 sierpnia 2020 r., 200 zł – 6 listopada 2020 r., 2.000 zł – 21 października 2021 r.). Nie można także pominąć, że skarżący nie podnosił na żadnym etapie postępowania, aby wnioskował o obniżenie alimentów bądź o zwolnienie go z obowiązku alimentacyjnego z uwagi na niskie dochody i sytuację zdrowotną (art. 135 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy). W przypadku pogorszenia możliwości zarobkowych lub majątkowych zobowiązany miał on możliwość wnioskowania o zmianę ustalonej wysokości świadczeń alimentacyjnych. Zobowiązany do alimentów ponosił zatem odpowiedzialność za zaistniałe zaległości powstałe z tytułu wypłaconych przez państwo zastępczo na rzecz jego syna alimentów i spoczywał na nim obowiązek pełnego zaangażowania i podjęcia starań w kierunku spłaty tych zaległości wraz z odsetkami. Powyższe wskazuje, że zaaprobowana przez Sąd I instancji ocena materiału dowodowego, dokonana przez organy administracyjne, jest prawidłowa. Wniosek skarżącego został rozpatrzony przy uwzględnieniu przez organy przedstawionej przez niego sytuacji dochodowej i zdrowotnej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Podkreślić należy, że warunkiem uwzględnienia skargi na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. jest ustalenie przez Sąd I instancji istnienia naruszenia przepisów postępowania przez organ administracji publicznej rozpatrujący daną sprawę oraz stwierdzenie, że naruszenie to miało lub mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a więc gdyby nie było stwierdzonego naruszenia przepisów prawa, to rozstrzygnięcie sprawy najprawdopodobniej byłoby inne. Przedstawione przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie przesłanki oddalenia skargi nie pozwalały na zastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a., gdyż nie stwierdzono takich naruszeń prawa, które mogły mieć wpływ na sposób jej rozpatrzenia przez organ. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 i 3 P.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Uzasadnienie wyroku sporządzone zostało z uwzględnieniem art. 193 zdanie drugie P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie został określony zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza zatem przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zdanie pierwsze P.p.s.a.