I OSK 1618/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Piotr Niczyporuk Sędziowie: Sędzia NSA Karol Kiczka Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) po rozpoznaniu w dniu 8 lipca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 7 marca 2024 r. sygn. akt III SA/Kr 1751/23 w sprawie ze skargi A. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 15 września 2023 r. znak SKO-NP-4115-288/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 3 lipca 2023 r. znak MOPS.III.524.Od.001752.SP.07.2023; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz A. A. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 7 marca 2024 r. sygn. akt III SA/Kr 1751/23 oddalił skargę A. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z 15 września 2023 r. znak SKO-NP-4115-288/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: A. A. w dniu 15 czerwca 2023 r. wniósł o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką, B. B., legitymującą się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS Oddział w Nowym Sączu z 12 maja 2023 r. o uznaniu jej za niezdolną do samodzielnej egzystencji do 31 grudnia 2023 r. Z treści orzeczenia wynika, że niezdolność do samodzielnej egzystencji istnieje od 18 kwietnia 2023 r. Prezydent Miasta Nowego Sącza decyzją z 3 lipca 2023 r. znak MOPS.III.524.Od.001752.SP.07.2023 odmówił przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. W ramach wywiadu środowiskowego ustalono, że wnioskodawca nie pracuje od lutego 2023 r., a stan zdrowia jego matki pogorszył się w kwietniu 2023 r. Matka wnioskodawcy jest osobą leżącą, jej stan jest paliatywny. Pozostaje w leczeniu specjalistycznym, ma przyznane hospicjum domowe. Lekarz przychodzi raz na dwa tygodnie a pielęgniarka co dwa dni. Zakres pomocy udzielanej przez wnioskodawcę obejmuje: prowadzenie gospodarstwa domowego, utrzymanie higieny osobistej, załatwienie spraw urzędowych i w placówkach służby zdrowia, podawanie leków i karmienie. Organ ustalił też, że wnioskodawca ma sześcioro rodzeństwa, zobowiązanego względem osoby z niepełnosprawnością do alimentacji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, po rozpatrzeniu odwołania strony, decyzją z 15 września 2023 r. znak SKO-NP-4115-288/23 utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ II instancji w uzasadnieniu decyzji wskazał, że rodzeństwo wnioskodawcy mogłoby przyczynić się w sposób pośredni lub bezpośredni do opieki nad matką. W ocenie Kolegium, po stronie rodzeństwa skarżącego nie istnieją przeszkody, które świadczyłyby o niemożności wywiązania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, która miałaby charakter obiektywny, niezależny od ich woli. Samorządowe Kolegium Odwoławcze podkreśliło, że okoliczność, że osoba zobowiązana do opieki pracuje, mieszka w innej miejscowości, czy nie utrzymuje kontaktu z rodziną, nie może świadczyć o anulowaniu obowiązku alimentacyjnego. Zatem, w opinii organu II instancji, brak było podstaw do przyznania wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium zaakcentowało, że obowiązek alimentacyjny może ograniczać się do łożenia na osobę z niepełnosprawnością, co powinny czynić wszystkie dzieci tej osoby. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę wniesioną przez A. A. na opisaną wyżej decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z 15 września 2023 r. Jak wyjaśnił Sąd I instancji, materialną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.ś.r.". Ustawowe przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazują, że nieuprawnione jest uzależnienie dopuszczalności nabycia prawa do tego świadczenia tylko od stwierdzenia faktu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, bez uwzględniania przesłanki konieczności rezygnacji z zatrudnienia (niepodejmowania pracy) – spowodowanej tą opieką. Sąd I instancji zaznaczył, że w przedmiotowej sprawie nie budził wątpliwości fakt posiadania przez matkę skarżącego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z uwagi na stwierdzony w postępowaniu stan zdrowia matki, nie budziła też wątpliwości konieczność sprawowania opieki nad nią, jak i to, że skarżący tę opiekę realizuje. Zasadniczym problemem podlegającym przesądzeniu było natomiast to, czy w celu sprawowania opieki nad matką, skarżący zrezygnował z zatrudnienia lub z tego właśnie powodu pracy nie podejmuje. Powołując orzecznictwo Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, Sąd I instancji podkreślił, że dla ustalenia bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki, a nieodzownością całkowitej rezygnacji z zatrudnienia, znaczenie ma także ocena sytuacji rodziny osoby ubiegającej się o to świadczenie jako całości, w tym sytuacji wszystkich osób zobowiązanych do alimentacji osoby z niepełnosprawnością. Oznacza to, że możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem postrzegać należy jako element stanu faktycznego, rzutujący na występowanie związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Zdaniem Sądu I instancji, w sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji opisanego wyżej ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia, a opieką nad osobą z niepełnosprawnością, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji. Zatem, nie zachodziła konieczność rezygnacji przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne z zatrudnienia, a dokładniej nie było przeszkód, aby takie zatrudnienie podjął. Sąd odwołał się w tym zakresie do stanowiska Naczelnego Sądu Administracyjnego w wyroku z 20 grudnia 2023 r. sygn. akt I OSK 2322/22, a także w wyrokach z 6 lutego 2024 r. sygn. akt I OSK 128/23, z 14 lutego 2024 r. sygn. akt I OSK 229/23 oraz z 21 lutego 2024 r. sygn. akt I OSK 158/23. Z uwagi na powyższe, Sąd I instancji podzielił przyjęty przez organy administracji pogląd o konieczności uwzględniania sytuacji rodzeństwa skarżącego przy ocenie związku przyczynowego uprawniającego do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślił, że partycypacja rodzeństwa wnioskodawcy w opiece nad rodzicem nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu tej opieki, lecz może mieć wyraz w finansowaniu usług opiekuńczych. Takie stanowisko wynika, zdaniem Sądu I instancji, z treści art. 135 § 2 i art. 140 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.r.o.". Ponadto, Sąd I instancji podkreślił, że skarga nie zaprzeczyła stanowisku organu II instancji o braku występowania obiektywnych przeszkód po stronie rodzeństwa skarżącego w przyczynianiu się do opieki nad matką. W szczególności, skarga nie prezentowała okoliczności czy faktów pominiętych przez Kolegium przy ustalaniu tej podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Sąd I instancji podzielił stanowisko zaprezentowane w tym zakresie przez organ. Jak zaznaczył Sąd I instancji, w toku postępowania skarżący nie zaoferował dowodów, ani argumentów przemawiających za niemożnością opieki (osobistej lub finansowej) występujących po stronie wszystkich osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnej. Takich argumentów nie przedstawił także w skardze. Sąd I instancji, powołując wyrok NSA z 18 maja 2021 r. sygn. akt I OSK 275/21, wyjaśnił że prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje również konieczność poszukiwania związku, także czasowego, pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia) a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną. Jak podał Sąd I instancji, z akt sprawy wynika, że w przypadku skarżącego długotrwałe okresy pozostawania bez pracy przerywane były incydentalnym zatrudnieniem. Ponadto, skarżący w okresie dwóch lat poprzedzających złożenie wniosku o świadczenie pielęgnacyjne (tj. od 1 marca 2021 r. do 28 lutego 2023 r.), był uczestnikiem reintegracji społeczno-zawodowej. Zatem, Sąd I instancji uznał, że skarżący ani nie zrezygnował z zatrudnienia, ani też nie zaniechał jego podjęcia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką, której znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 18 kwietnia 2023 r. Nie można więc uznać, że skarżący nie podejmuje zatrudnienia tylko z uwagi na konieczność opieki nad matką, skoro woli podjęcia zatrudnienia nie przejawiał także wiele lat przed powstaniem potrzeb opiekuńczych tej osoby. Jak zaś wskazał NSA w wyroku z 7 listopada 2019 r. sygn. akt I OSK 1549/19, zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł A. A. zaskarżając wyrok w całości i zarzucając Sądowi I instancji: I. na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", naruszenie prawa materialnego, to jest: 1. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, że zakres sprawowanej przez wnoszącego skargę kasacyjną opieki nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia oraz że między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez wnoszącego skargę kasacyjną pracy nie występuje związek przyczynowy; 2. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przez jego błędną wykładnię, skutkującą uznaniem, że przepis ten w jakikolwiek sposób uzależnia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od konieczności wykazania, że wnoszący skargę kasacyjną podjął działania mające na celu zapewnienie osobie z niepełnosprawnością pomocy w inny sposób niż przez jej osobiste sprawowanie i występowanie z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tego tytułu, np. przez skorzystanie z pomocy rodzeństwa czy usług opiekuńczych, podczas gdy taki warunek nie wynika ani z powołanego przepisu, ani z jakiegokolwiek innego przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych; 3. art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a u.ś.r. przez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, że dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby z niepełnosprawnością konieczne jest wykazanie, że pozostałe dzieci tej osoby są obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki i wywiązywania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu nakazuje przyjąć, że możliwość realizacji obowiązku alimentacyjnego przez pozostałe osoby zobowiązane w tym samym stopniu, pozostaje bez wpływu na prawo wnioskodawcy do świadczenia pielęgnacyjnego; II. na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: 1. art. 135 P.p.s.a. przez niewzięcie pod uwagę całości materiału dowodowego w sprawie, czego skutkiem było niesłuszne oddalenie skargi na podstawie art. 151 P.p.s.a. oraz uznanie, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa; 2. art. 151 P.p.s.a. przez niesłuszne oddalenie skargi, podczas gdy zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", ponieważ organ odwoławczy orzekł jednoznacznie sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym, oceniając go zupełnie dowolnie, czym naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów, zdecydowanie wykraczając poza granice tej swobody. Z uwagi na powyższe, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi. Ewentualnie, wniesiono o uchylanie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Wniesiono również o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych oraz złożono oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy. Uzasadniając zarzuty skargi kasacyjnej, wnoszący skargę kasacyjną podkreślił, że zakres sprawowania przez niego opieki nad osobą z niepełnosprawnością uniemożliwiał i uniemożliwia podejmowanie jakiegokolwiek zatrudnienia, bądź innej pracy zarobkowej, nawet w częściowym wymiarze czasu pracy. Zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem sądów administracyjnych, związek przyczynowy należy oceniać na dzień złożenia wniosku, biorąc pod uwagę możliwość podjęcia zatrudnienia przy rzeczywistej czasochłonności opieki, wymaganej przez osobę z niepełnosprawnością. Wnoszący skargę kasacyjną wskazał, że na dzień złożenia wniosku nie podejmuje zatrudnienia (do którego podjęcia jest zdolny) w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zatem, należy przyjąć, że w sprawie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) a sprawowaniem opieki nad osobą z niepełnosprawnością. Zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną, okoliczność czy pozostałe osoby zobowiązane alimentacyjnie wobec osoby z niepełnosprawnością w tym samym stopniu co strona, są niezdolne do sprawowania bądź finansowania opieki zgodnie z ciążącym na nich obowiązkiem alimentacyjnym, pozostaje bez wpływu na przedmiotową sprawę. W ustawie o świadczeniach rodzinnych brak jest podstawy do uznania, że stronie należne będzie świadczenie pielęgnacyjne jedynie w sytuacji, w której pozostałe osoby zobowiązane alimentacyjnie wobec osoby z niepełnosprawnością w tym samym stopniu, będą obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki. Co prawda ustawodawca ustanowił kolejność osób, które mają możliwość uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz określił okoliczności umożliwiające wykluczenie ich z tej kolejności, co umożliwia ustalenie prawa do tego świadczenia osobom zobowiązanym w dalszej kolejności, ale w żadnym z przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie określił "zasad kolizyjnych" między uprawnionymi w tym samym stopniu. W opinii wnoszącego skargę kasacyjną, zgodnie z przepisami ustawo o świadczeniach rodzinnych, osoby zobowiązane alimentacyjnie wobec osoby z niepełnosprawnością w tym samym stopniu, są na równi uprawnione do wystąpienia z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Każde z nich może, przy spełnieniu pozostałych przesłanek, uzyskać prawo do tego świadczenia. Stosownie do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, wszystkie osoby, obciążone obowiązkiem alimentacyjnym, są zobowiązane go realizować w częściach, w jakich umożliwiają im to ich możliwości zarobkowe i majątkowe. Jednocześnie, w ustawie o świadczeniach rodzinnych brak jest przepisu uzależniającego przyznanie prawa jednemu z krewnych osoby z niepełnosprawnością, od obiektywnego braku możliwości spełnienia obowiązku alimentacyjnego przez pozostałe osoby zobowiązane alimentacyjnie w tym samym stopniu. Ustawa określa krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, jako osoby obciążone obowiązkiem alimentacyjnym, jednak nie wskazuje, że w przypadku gdy żyje kilka osób zobowiązanych w równym stopniu, to konieczne jest wykazanie, że wszystkie pozostałe osoby (poza wnioskodawcą) są obiektywnie niezdolne do zrealizowania ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego (tak też NSA w wyroku z 28 stycznia 2022 r. sygn. akt I OSK 925/21). W ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, to do członków rodziny osoby z niepełnosprawnością należy decyzja, w jaki sposób będą się wywiązywać z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, w i jaki sposób będzie sprawowana opieka. Ustawodawca nie przewidział w tym zakresie żadnych ograniczeń. Zatem, sam fakt posiadania przez wnoszącego skargę kasacyjną rodzeństwa i możliwości realizacji przez pozostałe dzieci osoby z niepełnosprawnością opieki nad matką, nie może mieć znaczenia w świetle przesłanek warunkujących przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Brak jest więc podstaw do uznania, że konieczne jest wykluczenie możliwości sprawowania opieki przez inne osoby zobowiązane alimentacyjnie w tym samym stopniu wobec osoby z niepełnosprawnością, aby było możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jednej z tych osób. Odmowa przyznania świadczenia na takiej podstawie stoi wprost w sprzeczności z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych i nie znajduje oparcia w żadnych innych przepisach prawa. Podobnie, z przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wynika obowiązek wykazania przez stronę, że skorzystała z innych dostępnych form pomocy, zanim wystąpiła z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Nie wniesiono odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy podać, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", ponieważ skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.). Rozpoznana w tych granicach skarga kasacyjna podlega uwzględnieniu. Zasadny jest zarzut błędnej wykładni, a w konsekwencji niewłaściwego zastosowania art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Sąd I instancji wskazując jakie okoliczności stanu faktycznego w odniesieniu do skarżącej zostały ustalone przez organy administracyjne i jak należy je ocenić w kontekście przesłanki niepodejmowania przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad matką, za relewantne uznał okoliczności dotyczące obowiązku alimentacyjnego względem matki istniejącego nie tylko po stronie skarżącego, ale także jego rodzeństwa. Nie ma przy tym wątpliwości, że zarówno skarżący, jak i jego rodzeństwo, należą do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie względem matki i jednocześnie uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki NSA z: 29 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1596/23; 29 maja 2024 r. sygn. akt 1626/23; 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1554/23; 29 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1521/23; 29 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1627/23; 9 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1397/23; 9 maja 2024 r. sygn. akt 1407/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt 1471/23; 13 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 127/23; 30 stycznia 2024 r. sygn. akt I OSK 781/22; 9 stycznia 2024 r. sygn. akt I OSK 2449/22; 5 lipca 2023 r. sygn. akt I OSK 1576/22; 28 stycznia 2022 r. sygn. akt I OSK 925/21, jeżeli nie zaznaczono inaczej, wszystkie orzeczenia sądów administracyjnych cytowane w tym wyroku są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl) ukształtowało się stanowisko, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa, która z osób, to jest czy wnioskodawca, czy ktoś z rodzeństwa, powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, że rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. Nie ma zatem podstaw do pozbawienia tego prawa jednego z uprawnionych dzieci podopiecznego, które zwraca się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, z tego tylko powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., wśród wyraźnie określonych negatywnych i pozytywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie przewiduje takiej negatywnej przesłanki. Niedopuszczalne jest natomiast wprowadzanie przez organy administracyjne, czy sąd administracyjny, dodatkowych, nieprzewidzianych w u.ś.r., negatywnych przesłanek jego przyznania. Odnosząc powyższe do okoliczności rozpoznawanej sprawy, należało uznać, że nie mogła być przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność istnienia, oprócz skarżącego, rodzeństwa należącego do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie i uprawnionych do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym nie można było uznać za prawidłowe stanowiska Sądu I instancji o nieuprawdopodobnieniu przez skarżącego istnienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad matką, w powiązaniu z konstrukcją obowiązku alimentacyjnego, określonego w art. 129 § 2 K.r.o., który obciąża krewnych w tym samym stopniu w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. W konsekwencji, błędnie Sąd I instancji wywiódł, że brak było związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a faktem sprawowania przez niego opieki nad matką, skoro do alimentacji względem matki skarżącego zobowiązane było siedmioro jej dzieci (w tym skarżący), wobec których nie zostały wykazane obiektywne przesłanki zwalniające z obowiązku alimentacyjnego. Pogląd ten, jak wskazano powyżej, okazał się błędny, natomiast okoliczności relewantne dla ustalenia związku przyczynowego między niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez skarżącego a koniecznością sprawowania przez niego opieki nad matką, zostały ocenione w kontekście tego właśnie związku. Błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. skarżący kasacyjnie upatruje również w poszukiwania przez Sąd I instancji związku – także czasowego – pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia) a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą z niepełnosprawnością. W tym zakresie bowiem Sąd I instancji odwołał się do poglądu wyrażonego w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 maja 2021 r. sygn. akt I OSK 275/21 i wywiódł, że skarżący ani nie zrezygnował z zatrudnienia, ani też nie zaniechał jego podjęcia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką, której znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 18 kwietnia 2023 r., skoro skarżący długotrwale pozostawał bez pracy, a okresy zatrudnienia były incydentalne. Sąd I instancji dostrzegł przy tym, że skarżący w okresie dwóch lat poprzedzających złożenie wniosku o świadczenie pielęgnacyjne (tj. od 1.03.2021 r. do 28.02.2023 r.), był uczestnikiem reintegracji społeczno-zawodowej. Wcześniejsza jego aktywność zawodowa miała miejsce dopiero w okresie od lutego do marca 2019 r., a więc wiele lat przed zaktualizowania się potrzeb opiekuńczych matki skarżącego. Jak zauważył Sad I instancji, reintegracja zawodowa – nie stanowi formy zatrudnienia w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r. Odnośnie do tego i w związku z powołaniem się na stanowisko zawarte w wyroku sygn. akt I OSK 275/21, przede wszystkim należy podkreślić, że uprawnienie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego zależne jest od całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby udzielającej wsparcia i osoby wymagającej wsparcia, w tym rodzaju niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia, warunków mieszkaniowych, itp. W najnowszym orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że wprawdzie rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jest warunkiem niezbędnym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ale jej spełnienie nie może być sprowadzane wyłącznie do współwystępowania rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z faktem opieki nad niepełnosprawną osobą, w stosunku do której na wnioskodawcy ciążą obowiązki alimentacyjne. Zgodnie bowiem z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych, pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną musi istnieć taki związek, w którym to konieczność sprawowania opieki jest przyczyną, a zarazem przeszkodą w podejmowaniu pracy zarobkowej. Dopiero istnienie takiego związku powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne staje się surogatem wynagrodzenia za pracę, której opiekun nie może podjąć bądź kontynuować (zob. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 sierpnia 2023 r. sygn. akt I OSK 1575/22, z 14 marca 2023 r. sygn. akt I OSK 1239/22, z 21 lutego 2023 r. sygn. akt I OSK 794/22, z 16 listopada 2023 r. sygn. akt I OSK 1899/22, z 23 listopada 2023 r. sygn. akt I OSK 1948/22, czy z 28 stycznia 2025 r. sygn. akt I OSK 69/24). Należy przy tym podkreślić, że wymóg rezygnacji z możliwości zarobkowania - rzeczywistej bądź potencjalnej – w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie został przez ustawodawcę powiązany z żadnym zakresem – czy to etatowym, czasowym, godzinowym, czy też zadaniowym – jak również jest niezależny nie tylko od wysokości uzyskiwanych dochodów, ale również od tego, czy takie dochody w ogóle są uzyskiwane. Przesłanką świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem niepozostawanie w zatrudnieniu osoby zdolnej do pracy bez względu na okoliczności tego stanu rzeczy. Z tego też powodu organ pomocowy nie może ustalać wcześniejszych przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Organ jest jedynie zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a więc powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Okoliczności rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowania oraz brak możliwości jego podjęcia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną należy więc oceniać na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie pomocy w formie świadczenia pielęgnacyjnego. Irrelewantne jest zatem, czy wnioskodawca zrezygnował z pracy zarobkowej lub jej nie podejmował wcześniej z innych przyczyn, o ile w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała rzeczywista konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca stronie podjęcie/wykonywanie zatrudnienia. Dlatego nie mogły mieć znaczenia w sprawie podnoszone okoliczności o incydentalnym zatrudnieniu skarżącego w przeszłości. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy, Sąd I instancji, kwestionując stanowisko organów administracji o braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a koniecznością sprawowania opieki nad matką, naruszył zatem art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Jak słusznie zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 8 listopada 2022 r. sygn. akt I OSK 85/22, organy stosujące (wykonujące) ustawę o świadczeniach rodzinnych nie są uprawnione w toku prowadzonego postępowania administracyjnego w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uzależniać przyznania albo odmowy przyznania tego świadczenia od przesłanek (warunków, wymogów), które nie zostały ustanowione w prawie materialnym, tj. w u.ś.r. Obowiązkiem organów wykonujących ustawę o świadczeniach rodzinnych jest zbadanie zgodnie z wymogami K.p.a. zarówno pozytywnych jak i negatywnych warunków w zakresie załatwianej sprawy, ale tylko ustanowionych przez normodawcę w treści ustawy oraz następnie wydanie odpowiedniej treści decyzji administracyjnej. Z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że dla przyznania świadczenia wystarczające jest by osoba ubiegająca się o świadczenie nie podejmowała zatrudnienia z uwagi na opiekę nad osobą niepełnosprawną. Wprawdzie organy administracyjne wskazują prawidłowo, że musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek, tak czasowy, jak i co do motywów, między rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem a sprawowaniem opieki nad wskazaną w ustawie osobą, to jednak wywiodły z tego stwierdzenia nieprawidłowe wnioski. Okoliczności faktyczne sprawy nie są sporne. W dacie orzekania przez organy matka skarżącego legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z 12 maja 2023 r., którym została uznana za niezdolną do samodzielnej egzystencji do 31 grudnia 2023 r. W orzeczeniu tym stwierdzono, że B. B. jest niezdolna do samodzielnej egzystencji, co w rozumieniu u.ś.r. jest równoznaczne z posiadaniem znacznego stopnia niepełnosprawności i w konsekwencji uznaniem, że wymaga ona stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby. Jednocześnie, nie ustalono, jaki wpływ na możliwość podjęcia zatrudnienia przez skarżącego ma korzystanie przez chorą ze wsparcia systemu środowiskowego. Nie ustalono też, aby opiekę nad nią sprawowały inne osoby, poza skarżącym, jak też, aby była pozostawiona bez opieki i wymaganego wsparcia. W rodzinnym wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym w dniu 20 czerwca 2023 r. potwierdzono, że to skarżący jest osobą, która sprawuje "nieustanną pieczę i opiekę" nad matką". Przedstawiony wyżej sposób wykładni ma istotne znaczenie dla oceny prawidłowości stanowiska Sądu I instancji w zakresie podzielenia przezeń stanowiska Kolegium, że skarżący nie spełnił przesłanek, od których uzależnione jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ nie występuje związek przyczynowy pomiędzy sprawowaną przezeń opieką a koniecznością rezygnacji z zatrudnienia. U podstaw dokonanej przez organy oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego i przyjęcia, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącego nad matką nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia legła wadliwa wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W konsekwencji, za zasadne uznać należało również zarzuty naruszenia przepisów postępowania i powiązany z nim zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez wadliwe przyjęcie, że nie występuje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a sprawowaną przez skarżącego opieką. Odnośnie do zarzutu naruszenia przepisu art. 135 P.p.s.a. wskazać należy, że ma on zastosowanie w sytuacji, gdy sąd stosując przewidziane ustawą środki w stosunku do zaskarżonego aktu, dostrzeże możliwość końcowego załatwienia sprawy przez wzruszenie także innych aktów wydanych w granicach sprawy. Taka sytuacja w niniejszej sprawie nie miała miejsca, ponieważ Sąd I instancji nie wzruszył zaskarżonego aktu. Zatem nie mógł stosować wymienionego przepisu. Dlatego zarzut naruszenia tego przepisu postępowania nie może zostać uwzględniony. W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny uznając, że sprawa została dostatecznie wyjaśniona, na podstawie art. 188 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c P.p.s.a. oraz art. 135 P.p.s.a. w związku z art. 193 P.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, o czym orzekł w pkt 1 wyroku. Rozpoznając ponownie sprawę organ uwzględni przedstawioną w wyroku wykładnię jak również treść przepisów prawa materialnego obowiązujących w dacie ponownego rozpoznawania wniosku. W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokatów (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.) - 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed Sądem I instancji oraz art. 203 pkt 1 w związku z art. 205 § 2 P.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.