I OSK 1617/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędziowie: sędzia NSA Iwona Bogucka sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 10 lipca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 27 lutego 2024 r. sygn. akt III SA/Kr 1580/23 w sprawie ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 9 sierpnia 2023 r., SKO.ŚR/4111/522/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy S. z dnia 11 kwietnia 2023 r. nr SR.5211.16.2022; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz B. K. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 27 lutego 2024 r. sygn. akt III SA/Kr 1580/23 oddalił skargę B.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 9 sierpnia 2023 r., SKO.ŚR/4111/522/2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu wyroku stwierdzono, że skarżący nie uprawdopodobnił, że zakres koniecznych czynności opiekuńczych wobec niepełnosprawnego ojca w jego sytuacji osobistej i rodzinnej wymuszał rezygnację z dotychczas prowadzonego gospodarstwa rolnego i niepodejmowanie dodatkowego zatrudnienia. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, nie negując faktu, że ojciec skarżącego jest osobą leżącą, zamieszkałe w bardzo bliskiej okolicy rodzeństwo, na którym wspólnie ciąży obowiązek alimentacyjny względem ojca, jest w stanie tak ułożyć harmonogram swoich zajęć, aby skarżący mógł kontynuować prowadzenie gospodarstwa rolnego. Co więcej czynności opiekuńcze, które w części sprowadzają się do wykonywania czynności we wspólnie prowadzonym gospodarstwie takie jak: pranie, sprzątanie, podkładanie do pieca, robienie zakupów, czy opłacanie rachunków są w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego typowymi czynnościami dnia codziennego, wykonywanymi również przez osoby na co dzień pracujące zawodowo (przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu) i nie powinny być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności wnioskującego o świadczenie. Prowadziłoby do nieuprawnionego uznania, że każda osoba je wykonująca byłaby niezdolna do podjęcia/wykonywania jakiejkolwiek pracy zawodowej z uwagi na ciążące na niej obowiązki domowe względem niepełnosprawnego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł skarżący, zarzucając Sądowi pierwszej instancji naruszenie prawa materialnego, tj.: 1) art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, iż zakres sprawowanej przez stronę skarżącą opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia oraz że między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez stronę skarżącą zatrudnienia nie występuje związek przyczynowy; 2) art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, iż dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby niepełnosprawnej konieczne jest wykazanie, iż pozostałe dzieci niepełnosprawnej są obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki i wywiązywania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu nakazuje przyjąć iż możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego przez pozostałe osoby zobowiązane w tym samym stopniu pozostaje bez wpływu na prawo wnioskodawcy do świadczenia pielęgnacyjnego. Na podstawie art. 174 pkt 2 p. p. s. a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie, tj.: 1. art. 135 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez niewzięcie pod uwagę całości materiału dowodowego w sprawie, czego skutkiem było niesłuszne oddalenie skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a. oraz uznanie, iż zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa; 2. art. 151 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez niesłuszne oddalenie skargi, podczas gdy zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 7 i 77 § 1 i 80 k.p.a., bowiem organ odwoławczy orzekł jednoznacznie sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym oceniając go zupełnie dowolnie, czym naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów zdecydowanie wykraczając poza granice tej swobody. Żądaniem skargi kasacyjnej objęto uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi na podstawie art. 188 p.p.s.a., ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji na podstawie 185 § 1 p.p.s.a., a także zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Zrzeczono się rozprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2024, poz. 935 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę wyłącznie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Analiza przywołanych w niniejszej sprawie podstaw skargi kasacyjnej prowadzi do wniosku, że złożona skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy poczynić uwagę porządkującą, bowiem choć skarga kasacyjna formułuje zarzuty naruszenia przepisów "k.p.a." oraz "u.ś.r." to jednocześnie nie definiuje użytych skrótów. Analiza treści skargi kasacyjnej doprowadziła Sąd do wniosku, że zarzuty te dotyczą odpowiednio: ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 775 z późn. zm. - dalej jako: "k.p.a.") oraz ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023, poz. 390 – dalej jako: "u.ś.r.") i w tak wytyczonym zakresie Sąd skargę kasacyjną rozpoznał. Za trafny należy uznać zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, skutkujące uznaniem, iż zakres sprawowanej przez stronę skarżącą opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia oraz że między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez stronę skarżącą zatrudnienia nie występuje związek przyczynowy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarówno organy administracji, jak i Sąd pierwszej instancji, dokonując oceny istnienia związku przyczynowo-skutkowego, w sposób dowolny i wybiórczy potraktowały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, w szczególności pomijając wnioski płynące z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego. Z ustaleń organu pierwszej instancji, czego nie kwestionowało Samorządowe Kolegium Odwoławcze, jasno wynikało, że ojciec skarżącego, J.K., jest osobą w podeszłym wieku, obciążoną paraliżem prawostronnym, leżącą. Nie jest on w stanie chodzić, sam nie może jeść, cierpi na afazję po przebytym niedokrwiennym udarze mózgu, nie może mówić, ma założony cewnik i jest pampersowany. Organ pierwszej instancji jednoznacznie stwierdził, że ojciec skarżącego wymaga stałej, całodobowej, kompleksowej pomocy we wszystkich sferach życia, a opieka nad nim sprawowana jest wyłącznie przez skarżącego. Te niekwestionowane ustalenia faktyczne, wynikające z wywiadu środowiskowego, powinny stanowić podstawę oceny możliwości podjęcia zatrudnienia przez skarżącego. Bezzasadne jest twierdzenie organów i Sądu pierwszej instancji, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącego nad ojcem jest do pogodzenia z możliwością podjęcia zatrudnienia, choćby na część etatu. W sytuacji, gdy podopieczny wymaga stałej, całodobowej i kompleksowej pomocy, obejmującej m.in. czynności higieniczne, karmienie, podawanie leków, pomoc w przemieszczaniu się, prowadzenie gospodarstwa domowego w takim zakresie, w jakim jest to konieczne dla zapewnienia godnych warunków życia osoby leżącej, trudno mówić o możliwości podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Odmienna interpretacja prowadziłaby do zanegowania celu świadczenia pielęgnacyjnego, które ma rekompensować niemożność podjęcia zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki. Nie można utożsamiać "zwykłych czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego" z czynnością "sprawowania opieki", gdy stan zdrowia osoby niepełnosprawnej czyni ją całkowicie zależną od opiekuna w każdej sferze życia. Uznanie, że skarżący mógłby połączyć tak intensywną opiekę z pracą zarobkową, jest sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Ponadto, za uzasadniony należy uznać zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, iż dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby niepełnosprawnej konieczne jest wykazanie, że pozostałe dzieci niepełnosprawnego są obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki i wywiązywania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego. Argumentacja Kolegium i Sądu pierwszej instancji, sprowadzająca się do stwierdzenia, że skarżący ma [...] siostry zamieszkujące w tej samej miejscowości, na których w równym stopniu spoczywa obowiązek alimentacyjny i które mogłyby partycypować w opiece, stanowi niedopuszczalne rozszerzenie katalogu negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych precyzyjnie określają krąg osób uprawnionych do świadczenia oraz kolejność ich uprawnień. Brak jest w tych przepisach podstaw do wprowadzania dodatkowych warunków, takich jak obiektywna niemożność sprawowania opieki przez pozostałych członków rodziny zobowiązanych alimentacyjnie w tym samym stopniu. Jak słusznie wskazuje skarżący, ustawa nie przewiduje "zasad kolizyjnych" między osobami uprawnionymi w tym samym stopniu. Obowiązkiem rodziny jest podjęcie decyzji co do sposobu sprawowania opieki i wypełniania obowiązku alimentacyjnego. Fakt, że inne osoby zobowiązane alimentacyjnie mogłyby teoretycznie partycypować w opiece, nie może podważać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osoby, która faktycznie i w pełni sprawuje tę opiekę, rezygnując z aktywności zawodowej. Przyjęcie odmiennego stanowiska prowadziłoby do naruszenia zasady autonomii rodziny w zakresie organizacji opieki nad osobą niepełnosprawną. Odnosząc się do zarzutów naruszenia art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. i art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. zgodzić się trzeba, że ustalenia wynikające z wywiadu środowiskowego, w szczególności te dotyczące stanu zdrowia J.K. oraz zakresu opieki sprawowanej przez skarżącego, zostały w dużej mierze zbagatelizowane lub zinterpretowane w sposób sprzeczny z ich treścią. Organy administracji i Sąd pierwszej instancji, kwestionując związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki, oparły się na arbitralnych ocenach, nie wskazując na żadne inne dowody, które podważałyby ustalenia wywiadu środowiskowego. Wywiad środowiskowy, przeprowadzony przez wykwalifikowanego pracownika socjalnego w miejscu zamieszkania opiekuna i podopiecznego, stanowi kluczowy dowód w tego typu sprawach, oddając w najbardziej realistyczny sposób sytuację faktyczną. Ustalenia te powinny być wiążące dla organów i sądów, chyba że ich zgodność z prawdą zostanie zakwestionowana innymi obiektywnymi dowodami, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Ocena materiału dowodowego dokonana przez Kolegium i Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wykraczała poza granice swobodnej oceny dowodów, stając się oceną dowolną, nieopartą na rzetelnej analizie zebranego materiału dowodowego. W szczególności, pominięto fakt, że organ pierwszej instancji nie miał wątpliwości co do stałej, całodobowej i kompleksowej opieki sprawowanej przez skarżącego, a jedyną podstawą odmowy wnioskowanego świadczenia przez ten organ było błędne stosowanie kryterium momentu powstania niepełnosprawności, które, jak słusznie zauważyły Kolegium i Sąd pierwszej instancji, utraciło moc na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Pomimo tego prawidłowego spostrzeżenia, organy i Sąd pierwszej instancji w dalszym ciągu nieprawidłowo zinterpretowały pozostałe przesłanki, w szczególności w zakresie związku przyczynowo-skutkowego. Podsumowując powyższe, zarzuty skargi kasacyjnej okazały się trafne i uzasadniają uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzających go decyzji. Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego i - uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona - skorzystał z możliwości przewidzianej w art. 188 p.p.s.a., rozpoznając skargę. Wobec tego, wydane w sprawie decyzje organu I i II instancji podlegały uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. Rozpoznając sprawę ponownie, organ weźmie pod uwagę wykładnię przepisów prawa materialnego przedstawioną w uzasadnieniu niniejszego wyroku. O kosztach postępowania sądowego orzeczono w pkt 2 wyroku w oparciu o art. 203 pkt 1 p.p.s.a. i art. 209 p.p.s.a. oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964 ze zm.).