I OSK 1581/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Mariola Kowalska Sędziowie: sędzia NSA Maciej Dybowski sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) Protokolant: asystent sędziego Karolina Kubik po rozpoznaniu w dniu 20 września 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej H. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 listopada 2020 r. sygn. akt I SA/Wa 1450/19 w sprawie ze skargi H. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] maja 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 09 listopada 2020 r. sygn. I SA/Wa 1450/19 oddalił skargę H. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] maja 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego. Skargę kasacyjną od opisanego wyroku wniosła H. K. zaskarżonemu wyrokowi zarzucając rażące naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 12a § 4 i 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019, poz. 2325 – dalej jako: "ppsa") poprzez całkowity brak jego zastosowania i nieudostępnienie pełnomocnikowi strony akt postępowania sądowoadministracyjnego przed posiedzeniem wyznaczonym na rozpoznanie sprawy, skutkiem czego uniemożliwiono pełnomocnikowi zapoznanie się z materiałem postępowania, złożenie do sprawy stanowiska umożliwiającego obronę praw skarżącej na posiedzeniu niejawnym i przedstawienie argumentacji popierającej jej skargę, wskutek czego doszło do nieważności postępowania określonej w art. 183 § 2 pkt 5 ppsa. Żądaniem skargi kasacyjnej objęto uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, rozpoznanie sprawy na rozprawie oraz zasądzenie na rzecz pełnomocnika wynagrodzenia za reprezentację skarżącej. Uzasadniając skargę kasacyjną wskazano, że pismem z [...] października 2020 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie poinformował o skierowaniu sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym wyznaczonym na dzień 9 listopada 2020 r. Decyzja Sądu Wojewódzkiego została uzasadniona wzrostem dziennych przypadków zakażeń wirusem COVID-19. Sąd Wojewódzki oparł się na przepisach ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. W zawiadomieniu poinformowano pełnomocnika skarżącej, że w terminie 7 dni od dnia otrzymania tego pisma może złożyć dodatkowe pisemne stanowisko w sprawie. Pismo z tą informacją pełnomocnik skarżącej kasacyjnie odebrał dnia [...] października 2020 r. Pismem z dnia [...] listopada 2020 r. (odebranym przez Sąd Wojewódzki [...] listopada 2020 r.) wniesiono o wydłużenie terminu na przedstawienie dodatkowego, pisemnego stanowiska. Pełnomocnik skarżącej kasacyjnie poinformował, że mimo podjętej próby nie ma kontaktu ze skarżącą. Poinformował też, że złożył wniosek o elektroniczny dostęp do akt sprawy, ale nie uzyskał go na dzień złożenia pisma. Podkreślono, że pismo to dotarło do sądu jeszcze przed terminem posiedzenia wyznaczonego na rozpoznanie sprawy. W dniu 9 listopada 2020 r. Sąd Wojewódzki oddalił skargę. Dopiero w dniu [...] listopada 2020 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wydał zarządzenie, którego punkty 1 i 2 brzmiały: "Wniosek pełnomocnika skarżącej z dnia [...] listopada 2020 r. dołączyć do akt sprawy, Wobec ww. wniosku udostępnić akta sądowe sprawy w systemie PASSA". Podniesiono, że przed wydaniem wyroku pełnomocnik skarżącej nie uzyskał dostępu do akt sprawy. Pomimo, że złożył wniosek o dostęp do akt sądowych za pomocą platformy ePUAP nie poinformowano go o uzyskaniu tego dostępu. Dokumenty obecne w aktach sprawy wskazują, że sąd, mimo skierowania sprawy na posiedzenie niejawne, mimo braku dostępu stron i pełnomocników do czytelni tego sądu, zarządził udostępnienie akt sprawy w systemie PASSA dopiero [...] listopada 2020 r. Podniesiono, że Sąd Wojewódzki zarządził udostępnienie pełnomocnikowi akt sprawy sądowej w systemie PASSA dziesięć dni po wydaniu wyroku. W tej sytuacji, wskutek braku kontaktu z klientką (zasygnalizowanego Sądowi Wojewódzkiemu przed terminem posiedzenia) i wskutek braku dostępu do akt sprawy (zasygnalizowanego przed terminem posiedzenia) przed wydaniem wyroku przez Sąd Wojewódzki, pełnomocnik skarżącej nie mógł zapoznać się ze sprawą, ani przedstawić pisemnego stanowiska. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie poinformował też pełnomocnika skarżącej ani pisemnie, ani przez ePUAP o przyznaniu dostępu do akt sprawy. Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie złożono. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023, poz. 1634 – dalej jako: "p.p.s.a.") Naczelny Sąd Administracyjny jest związany granicami skargi kasacyjnej, z urzędu zaś bierze pod uwagę nieważność postępowania. Przesłanki nieważności postępowania wymienione zostały w § 2 powyższego artykułu i brane są przez Naczelny Sąd Administracyjny pod uwagę z urzędu, bez względu na to czy skarga kasacyjna zawiera zarzuty w tym względzie, czy też nie. Analiza akt niniejszej sprawy ujawniła, że wydanie zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie nastąpiło w warunkach nieważności postępowania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w sprawie doszło do naruszenia art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., który stanowi, że nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw. Prawo do sądu obejmuje nie tylko prawo dostępu do sądu, ale także prawo do właściwej procedury przed sądem. Prawo to aktualizuje się między innymi w umożliwieniu stronom podjęcia stosownych czynności procesowych (por. wyrok NSA z dnia 9 lipca 2021 r. sygn. I OSK 1939/20). Nieważność postępowania występuje, gdy zaistniałe uchybienie procesowe sądu godzi bezpośrednio w istotę procesu i pojawia się w razie fundamentalnych uchybień sądu godzących bezpośrednio w uprawnienia procesowe strony. Spełnienie przesłanki określonej art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. może nastąpić, gdy strona nie zostanie zawiadomiona o terminie posiedzenia, jak również gdy na skutek innych zaniechań Sądu pierwszej instancji strona nie będzie w stanie zająć stanowiska w sprawie (por. wyrok NSA z dnia 6 czerwca 2022 r. sygn. II OSK 2135/20). Z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie uprawnienia przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). O zachowaniu standardu ochrony praw strony przesądza zawiadomienie o terminie posiedzenia połączone z możliwością zajęcia stanowiska w sprawie (por. uchwała NSA z 30 listopada 2020 r., II OPS 6/19). Nie jest jednak możliwe zajęcie stanowiska, co do istoty sprawy bez możliwości zapoznania się z aktami sprawy, stanowiącymi podstawę wyrokowania stosownie do treści art. 133 § 1 p.p.s.a. Należy przy tym podkreślić, iż prawo do zapoznania się z aktami sprawy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest prawem odrębnym od analogicznego uprawnienia przysługującego na etapie postępowania administracyjnego. Przysługujące stronie na podstawie art. 12a § 4 p.p.s.a. uprawnienie nie doznaje ograniczeń z uwagi na zachowanie strony w postępowaniu przed organem administracji. Tym samym skarżąca (jej pełnomocnik) uprawniona była, na podstawie art. 12a § 4 i 5 p.p.s.a., do zapoznania się z aktami sprawy. Analiza akt badanej sprawy wskazuje, że adw. K. W. został poinformowany przez Okręgową Radę Adwokacką o wyznaczeniu pełnomocnikiem z urzędu dla H. K. pismem z dnia [...] września 2020 r. Nie została jednak udokumentowana w aktach sądowych data doręczenia temu pełnomocnikowi zawiadomienia o wyznaczeniu go pełnomocnikiem z urzędu. Informacji takiej nie przekazała Okręgowa Rada Adwokacka, natomiast Sąd Wojewódzki nie zwrócił się o jej udostępnienie. Nie jest zatem wiadome z jaką datą pełnomocnik z urzędu powziął wiedzę o ustanowieniu pełnomocnikiem w sprawie, co dla oceny zachowania gwarancji prawa do sądu w niniejszej sprawie nie pozostaje bez znaczenia. Jak wynika z pisma pełnomocnika skarżącej, w dniu [...] października 2020 r. (a więc jeszcze przed otrzymaniem zawiadomienia o terminie posiedzenia) podjął on bezskuteczną pisemną próbę nawiązania kontaktu ze skarżącą. Bezspornie, zawiadomienie o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne na dzień 9 listopada 2020 r. doręczono pełnomocnikowi skarżącej dnia [...] października 2020 r. informując go o siedmiodniowym terminie na przedstawienie stanowiska w sprawie. Wskazany termin upływał z dniem [...] listopada 2020 r. (wtorek). Jak wynika z akt sprawy, w ostatnim dniu tego terminu, pełnomocnik skarżącej zwrócił się, dwoma drogami (pocztą elektroniczną oraz tradycyjną), do Sądu Wojewódzkiego, informując o braku kontaktu ze skarżącą. Pismem nadanym w Urzędzie Pocztowym w Warszawie dnia [...] listopada 2020 r. pełnomocnik skarżącej informował, że z powodu obostrzeń wywołanych pandemią nie mógł uzyskać dostępu do akt w czytelni sądu, dlatego złożył przez ePUAP wniosek o udostępnienie akt w drodze elektronicznej. Wniosek ten oczekiwał jednak na rozpoznanie. Jednocześnie wniesiono o wydłużenie terminu do zgłoszenia ewentualnego dodatkowego stanowiska w sprawie do "dnia [...] listopada 2020 r.". Jak wynika z akt, nadany w Urzędzie Pocztowym w Warszawie dnia [...] listopada 2020 r. wniosek został dostarczony do Biura Podawczego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu [...] listopada 2020 r., ale z uwagi na ozonowanie, otwarty został dnia [...] listopada 2020 r. o g. [...]. Jakkolwiek, w aktach sądowych nie znajduje się wydruk złożonego za pośrednictwem ePUAP wniosku o udostępnienie akt na który wskazuje Autor skargi kasacyjnej, to uwagę zwraca odręczna adnotacja w aktach sprawy, opatrzona datą "[...].02.21" opisana jako pkt. 5, zarządzenia wydanego dnia [...] listopada 2020 r. o treści: "Wniosek o udostępnienie akt włączyć do odrębnego zbioru" (k. 54). Bezsporne pozostaje, że wyrok w sprawie zapadł 9 listopada 2020 r., kiedy wniosek o udostępnienie akt oczekiwał na załatwienie. Jak wynika z akt administracyjnych skarżąca jest osobą chorującą, nie jest znana odległość czasowa pomiędzy zawiadomieniem pełnomocnika skarżącej o wyznaczeniu pełnomocnikiem z urzędu, a zawiadomieniem go o terminie posiedzenia. Wiadomo natomiast, że pełnomocnik skarżącej informował Sąd Wojewódzki o braku kontaktu ze skarżącą oraz złożeniu za pośrednictwem ePUAP wniosku o dostęp do akt i braku dostępu do akt. Bezsporne pozostaje, że wyrok zapadł bez umożliwienia pełnomocnikowi skarżącej dostępu do akt. Powyższe oznacza, że w aktach sprawy znajdują się dokumenty wskazujące że postępowanie sądowe, w wyniku którego zapadł zaskarżony skargą kasacyjną wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, dotknięte jest wadą nieważności postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. w związku z naruszeniem art. 12a § 4 i 5 p.p.s.a. Nieważność postępowania sądowego skutkuje natomiast uchyleniem wskazanego wyroku bez możliwości odniesienia się przez Naczelny Sąd Administracyjny do meritum sprawy. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny - na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. - orzekł jak w sentencji. Orzeczenie nie obejmuje rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów z tytułu sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej na rzecz adwokata ustanowionego z urzędu należnych od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.). Koszty nieopłaconej pomocy prawnej przyznawane są przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258 - 261 p.p.s.a.