I OSK 1571/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędziowie: sędzia NSA Maciej Dybowski (sprawozdawca) sędzia NSA Krzysztof Sobieralski Protokolant starszy asystent sędziego Maciej Kozłowski po rozpoznaniu w dniu 6 czerwca 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W.L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 listopada 2022 r. sygn. akt I SA/Wa 1063/22 w sprawie ze skargi W.L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 23 lutego 2022 r. nr KOA/19/Sr/22 w przedmiocie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego oddala skargę kasacyjną

Wyrokiem z dnia 29 listopada 2022 r. I SA/Wa 1063/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę W.L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 23 lutego 2022 r. nr KOA/19/Sr/22 w przedmiocie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego (k. 76, 83-86 akt sądowych). Skargę kasacyjną wywiódł W.L. (dalej skarżący, skarżący kasacyjnie), reprezentowany przez adw. J.N.-P., zaskarżając wyrok z 29 listopada 2022 r. w całości, zarzucając mu na podstawie art. 174 pkt 1 i pkt 2 ppsa naruszenie: 1) art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych - przez jego błędną wykładnię polegającą na stwierdzeniu, że przesłanki winy czy świadomości nienależności pobieranego świadczenia nie zostały ujęte w art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr, a obowiązek zwrotu świadczenia występuje nawet jeżeli osoba pobierająca te świadczenia nie miała świadomości nienależności pobieranego świadczenia ani nie przyczyniła się do wydania decyzji przyznającej to świadczenie, podczas gdy celem wprowadzenia do omawianego przepisu przesłanki "prawidłowego pouczenia o braku prawa do pobierania świadczeń" jest nałożenie obowiązku zwrotu świadczenia nienależnie pobranego wyłącznie na osoby, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje, wobec czego wykładania celowościowa prowadzi do wniosku, że należyte zastosowanie tego przepisu musi być poprzedzone ustaleniem świadomości osoby pobierającej świadczenie o nienależności tego świadczenia; 2) art. 151 w zw. z art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit c ppsa w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 107 § 3 w zw. z art. 8 kpa przez: a) błędną weryfikację prawidłowości procedowania przez SKO w Warszawie i uznanie, że SKO w Warszawie wydało swoją decyzję bez uchybienia przepisom postępowania, tj. pomimo zaniechania przesłuchania B.L. i W.L., co zostało oparte przez Sąd na błędnym stwierdzeniu, że okoliczność udzielenia skarżącemu nieprawidłowej informacji przez pracownika organu pomocowego w R. jest irrelewantna prawnie, podczas gdy fakt, czy skarżący został pouczony o przysługującym mu prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mimo nabycia prawa do emerytury ma istotne znaczenie dla stwierdzenia, czy zaistniała przesłanka z art. 30 ust 2 pkt 1 uśr, tj. ustalenia czy skarżący został pouczony o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, a więc ma istotne znaczenie dla oceny, czy spełnione zostały wszystkie przesłanki warunkujące możliwość orzeczenia obowiązku zwrotu świadczenia jako nienależnie pobrane; b) błędną weryfikację prawidłowości oceny materiału dowodowego dokonaną przez SKO w Warszawie i powielenie błędu organu polegającego na ustaleniu okoliczności, że Skarżący został prawidłowo pouczony o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego w przypadku nabycia prawa do emerytury, wyłącznie na podstawie treści pisemnych pouczeń zawartych na druku wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego oraz na decyzji przyznającej to prawo, w sytuacji gdy brak jest przepisów, które wprowadzałyby kategorie dowodów uprzywilejowanych i wprowadzały prymat dowodów z dokumentów nad dowodami ze źródeł osobowych, a nadto gdy zasady racjonalności i doświadczenie życiowe nakazują stwierdzić, że pouczenie udzielone skarżącemu w formie ustnej było bardziej zrozumiałe, niż pouczenia zawarte na omawianych przez Sąd dokumentach, sporządzone drobną czcionką i zawarte w gąszczu szeregu różnych innych pouczeń, stąd też niezasadne byłoby oczekiwanie od skarżącego, jako przeciętnego obywatela, że będzie kwestionował treść pouczenia udzielonego mu przez przedstawiciela władzy publicznej. - co doprowadziło do nieuprawnionego stwierdzenia, że organ prawidłowo uznał, że skarżący został należycie pouczony o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego i w konsekwencji do oddalenia skargi. Wskazując na powyższe, skarżący wniósł o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania; II. zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych; rozpoznanie skargi na rozprawie (k. 91-99 akt sądowych). Odpowiedzi na skargę kasacyjna nie wniesiono. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W świetle art. 183 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r. I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010/1/1, dalej uchwała I OPS 10/09). W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania. Art. 193 zdanie drugie ppsa wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zd. pierwsze ppsa. Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę kasacyjną nie przedstawia opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organy administracji publicznej i Sąd I instancji. W skardze kasacyjnej powołano obie podstawy określone w art. 174 pkt 1 i 2 ppsa, zarzucając zarówno naruszenie prawa procesowego, jak i prawa materialnego. W takiej sytuacji jako pierwsze podlegają rozpoznaniu zarzuty procesowe, gdyż co do zasady dopiero po dokonaniu oceny, że stan faktyczny sprawy został prawidłowo ustalony i nie doszło do istotnych uchybień procesowych, można przejść do oceny podstawy naruszenia prawa materialnego. Skarżący podniósł w skardze kasacyjnej zarówno zarzuty naruszenia przepisów postępowania jak i zarzuty naruszenia prawa materialnego. Co do zasady przy tak sformułowanych zarzutach odnieść się należy w pierwszej kolejności do zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Jednak w niniejszej sprawy ustosunkowanie się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania wymaga wcześniejszego odniesienia się do zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego, od ich prawidłowej wykładni zależy bowiem zakres postępowania dowodowego. Spór prawny sprowadza się do tego, czy wypłacane W.L. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na brata L.L. prawidłowo zakwalifikowano jako świadczenie nienależnie pobrane. Przepis art. 30 ust. 1 uśr stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Jednocześnie w myśl art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Wspomniany przepis ma zastosowanie, gdy świadczenie zostało przyznane i w trakcie jego pobierania zajdą okoliczności uzasadniające zawieszenie bądź wstrzymanie ich wypłaty, ewentualnie ustanie prawa do ich pobierania i o tych okolicznościach świadczeniobiorca nie powiadomi organu, pomimo pouczenia w tym zakresie. Powołany przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr wymienia dwa warunki, których zaistnienie powoduje, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem. Pierwszy warunek to istnienie okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych oraz uzyskanie wypłaty tych świadczeń mimo braku podstaw, drugi to pouczenie osoby pobierającej świadczenia o braku prawa do ich pobierania. Art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a uśr stanowi zaś, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym lub świadczenia pieniężnego przyznanego na zasadach określonych w ustawie z dnia 8 lutego 2023 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym członkom rodziny funkcjonariuszy lub żołnierzy zawodowych, których śmierć nastąpiła w związku ze służbą albo podjęciem poza służbą czynności ratowania życia lub zdrowia ludzkiego albo mienia. W odniesieniu do drugiego z warunków, w orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (wyrok NSA z 18.4.2013 r. I OSK 1701/12). Analizując treść skierowanych do skarżącego pouczeń stwierdzić należy, że skarżący został prawidłowo pouczony o okolicznościach mających wpływ na prawo pobierania świadczenia pielęgnacyjnego i ustanie prawa do jego pobierania. Na stronie 4 formularza wniosku skarżący oświadczył, że został pouczony, pod rygorem uznania świadczenia za nienależnie pobrane i obowiązku jego zwrotu, o ciążącym na nim, jako świadczeniobiorcy, obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do tego świadczenia, w tym o sytuacji dochodowej. Nie budzi przy tym wątpliwości, że obowiązek ten dotyczył wszelkich informacji zawartych w formularzu samego wniosku, w tym również tego, że ma on ustalone prawo do emerytury (formularz wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z 16 października 2015 r. - dokument 1 akt administracyjnych KOS/524/Sr/22) Naczelny Sąd Administracyjny tym samym stwierdza, że skarżący został tym samym w sposób wyraźny pouczony, że świadczenie pielęgnacyjne będzie przysługiwało jedynie wówczas, gdy nie będzie on pobierał świadczenia emerytalnego. Skarżący podpisał wniosek wraz z oświadczeniem, że zapoznał się z tym pouczeniem. Pouczenie o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń zostało zawarte również w decyzji przyznającej świadczenie z 9 listopada 2015 r., skutecznie doręczonej skarżącemu (dokument 6 akt administracyjnych KOS/524/Sr/22), jak również zmianach powyższej decyzji dokonywanych na podstawie art. 17 ust. 3a uśr z 11 stycznia 2017 r., 23 stycznia 2018 r., 7 stycznia 2019 r., 2 stycznia 2020 r., 4 stycznia 2021 r. (dokumenty 7-12 akt administracyjnych KOS/524/Sr/22). Pouczenia te ponadto odnosiły się bezpośrednio do sytuacji skarżącego. Zakład Ubezpieczeń Społecznych 18 września 2017 r. wydał decyzję o przyznaniu skarżącemu prawa do emerytury (informacja z ZUS dokument 16 akt administracyjnych KOS/524/Sr/22). Okoliczność ta była zawarta w pouczeniach a dodatkowo skarżący jako beneficjent świadczeń pomocowych pobierający świadczenie w dobrej wierze winien zwrócić na nie szczególną uwagę. Od momentu podpisania oświadczenia, że znane mu są warunki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, przysługuje mu nie tylko prawo do ich uzyskania (przy spełnieniu pozostałych przesłanek), lecz również obowiązek poinformowania organu o wszelkich zmianach mających wpływ na jego uprawnienia. Odnosząc się do przesłanek uznania świadczenia za nienależnie pobrane zauważyć trzeba, że nie należą do nich "świadomość" beneficjenta świadczeń rodzinnych co do pobrania nienależnych świadczeń ani "wina" w doprowadzeniu do pobrania takiego świadczenia. Przesłanki winy czy świadomości nienależności pobieranego świadczenia nie zostały bowiem ujęte w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr. Oznacza to, że obowiązek zwrotu świadczenia powstaje w sytuacji, gdy świadczenie to zostało przyznane na podstawie decyzji, a następnie ustało, gdy doszło do zmiany sytuacji prawnie istotnej z punktu widzenia przyznanego świadczenia, a wnioskodawca został pouczony o braku prawa do jego pobierania. Nie ma także jakichkolwiek podstaw do badania stanu świadomości wnioskodawcy, a złożenie podpisu pod formularzem stanowi potwierdzenie pouczenia świadczeniobiorcy. Powyższe okoliczności jednoznacznie wskazują, że skarżący nie był osobą uprawnioną do pobierania świadczenia jako opiekun od decyzji ZUS ustalającej prawo do emerytury i od jej wydania świadczenie pielęgnacyjne było "świadczeniem nienależnym" i w efekcie powinno podlegać zwrotowi. Dla niniejszej sprawy nie mają znaczenia argumenty podnoszone przez skarżącego podnoszące brak jego przesłanki winy czy świadomości nienależności pobieranego świadczenia. Sąd I instancji nie naruszył zatem przepisów postępowania: art. 151 w zw. z art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit c ppsa w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 107 § 3 w zw. z art. 8 kpa, podzielając ustalenia faktyczne poczynione przez organy co do tego, że skarżący został prawidłowo poinformowany o obowiązku niezwłocznego powiadomienia podmiotu wypłacającego świadczenie pielęgnacyjnego o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Mając na uwadze powyższe wywody Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ppsa, oddalił skargę kasacyjną.