Sygnatura
I OSK 1315/26
Wyrok NSA z 14 października 2026 r., I OSK 1315/26 – wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie
Wynik
Oddalono skargę kasacyjną
- Sąd
- Naczelny Sąd Administracyjny
- Data orzeczenia
- 14 października 2026
- Prawomocne
- tak
Treść rozstrzygnięcia
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Krzysztof Sobieralski po rozpoznaniu w dniu 14 października 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Województwa Lubuskiego – Zarządu Dróg Wojewódzkich w Zielonej Górze od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 maja 2026 r., sygn. akt I SA/Wa 967/26, oddalającego sprzeciw Województwa Lubuskiego – Zarządu Dróg Wojewódzkich w Zielonej Górze od decyzji Ministra Finansów i Gospodarki z dnia 31 marca 2026 r., nr DLI-IV.7615.104.2025.MPr, w przedmiocie ustalenia odszkodowania oddala skargę kasacyjną.
Analiza z kontekstem sprawy
Co to orzeczenie oznacza dla Twojej sprawy?
Zapytaj o skutki rozstrzygnięcia, podstawę prawną albo argumenty do wykorzystania. AnyLawyer rozpocznie od tej konkretnej sprawy.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zwany dalej "Sądem I instancji", wyrokiem z dnia 29 maja 2026 r., sygn. akt I SA/Wa 967/26, oddalił sprzeciw Województwa Lubuskiego – Zarządu Dróg Wojewódzkich w Zielonej Górze, zwanego dalej "skarżącym" lub "skarżącym kasacyjnie", od decyzji Ministra Finansów i Gospodarki z dnia 31 marca 2026 r., nr DLI-IV.7615.104.2025.MPr, w przedmiocie ustalenia odszkodowania. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł skarżący. Zaskarżając wyrok Sądu I instancji w całości podniesiono obie podstawy kasacyjne przewidziane w art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie: Dz. U. z 2026 r. poz. 143 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.". Skarżący kasacyjnie na podstawie art. 174 pkt 1 P.p.s.a. zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj.: 1. Naruszenie art. 134 ust. 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2024 r. poz. 1145 ze zm.), zwanej dalej "u.g.n.", w związku z § 49 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 5 września 2023 r. w sprawie wyceny nieruchomości (Dz. U. z 2023 r. poz. 1832), zwanego dalej "rozporządzeniem", przez ich błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że zasada korzyści wynikająca z art. 134 ust. 4 u.g.n. ma pierwszeństwo, przed § 49 ust. 3 rozporządzenia i wyklucza jego zastosowanie w sytuacji, gdy wywłaszczona nieruchomość w dniu wydania decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej, zwanej dalej "decyzją ZRID", była przeznaczona rolniczo w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego – a nie pod inwestycję drogową – podczas gdy § 49 ust. 3 rozporządzenia stanowi lex specialis do art. 134 ust. 4 u.g.n. i jest wyrazem dopuszczalnego uszczegółowienia delegacji ustawowej z art. 159 u.g.n., upoważniającej do zróżnicowania metodologii wyceny w zależności od rodzaju nieruchomości i celu wywłaszczenia. 2. Naruszenie § 49 ust. 3 rozporządzenia w związku z art. 159 u.g.n. przez ich błędne niezastosowanie, polegające na zaakceptowaniu stanowiska organu odwoławczego i organu I instancji, że rzeczoznawca majątkowy powinien był zastosować § 49 ust. 4 rozporządzenia zamiast § 49 ust. 3 rozporządzenia, pomimo że wyceniana działka nr [...] w dniu wydania decyzji ZRID nie była przeznaczona pod inwestycję drogową, lecz stanowiła teren rolniczy oznaczony symbolem (R) w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego zatwierdzonym Uchwałą Rady Gminy Czerwieńsk Nr 0007.1.115.2016 z dnia 29 czerwca 2016 r. Na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1. Naruszenie art. 138 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2025 r. poz. 1691), zwanej dalej "K.p.a.", przez błędną jego wykładnię i zaakceptowanie przez Sąd I instancji stosowania przez organ odwoławczy trybu kasatoryjnego w sytuacji, gdy nie zostały spełnione ustawowe przesłanki uchylenia decyzji organu I instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, a mianowicie: a) decyzja Wojewody Lubuskiego z dnia 20 maja 2025 r. nie była obarczona naruszeniem przepisów postępowania mającym istotny wpływ na wynik sprawy, a to z tego względu, że operat szacunkowy z dnia 31 marca 2025 r. został sporządzony zgodnie z obowiązującymi przepisami - w oparciu o § 49 ust. 3 rozporządzenia, co odpowiadało stanowi prawnemu nieruchomości w dacie decyzji ZRID; b) organ odwoławczy nie wykazał, że konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy jest na tyle rozległy, że przeprowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego przez organ II instancji w trybie art. 136 K.p.a. było niemożliwe lub niecelowe; ewentualna korekta operatu szacunkowego mogła nastąpić w trybie art. 136 K.p.a. W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie sprzeciwu przez uwzględnienie go i uchylenie decyzji Ministra z dnia 31 marca 2026 r.; ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a. Ponad powyższe złożono wniosek o zasądzenie od Ministra na rzecz skarżącego kasacyjnie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący kasacyjnie przedstawił argumenty na poparcie podniesionych zarzutów. W sprawie nie wniesiono odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 182 § 2a P.p.s.a., skarga kasacyjna od wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego oddalającego sprzeciw od decyzji rozpoznawana jest na posiedzeniu niejawnym. W § 3 tego przepisu stwierdza się, że na posiedzeniu niejawnym Naczelny Sąd Administracyjny orzeka w składzie jednego sędziego, a w przypadkach, o których mowa w § 2, w składzie trzech sędziów. Równocześnie zgodnie z art. 181 § 2 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając skargę kasacyjną od wyroku, wydaje wyrok, a rozpoznając skargę kasacyjną od postanowienia – wydaje postanowienie. Zgodnie z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny wydał wyrok w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w składzie jednoosobowym. Przepis art. 193 zdanie drugie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zwanej nadal "P.p.s.a.", wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie pierwsze P.p.s.a. Uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W takim uzasadnieniu Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawia więc opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organy administracji i sąd I instancji. Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Nie zachodzi również żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 P.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.). W przedmiotowej sprawie skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach kasacyjnych wyszczególnionych w art. 174 P.p.s.a. Na wstępie rozważań prawnych zauważyć należy, że zaskarżony wyrok został wydany w wyniku rozpoznania przez Sąd I instancji sprzeciwu od decyzji kasacyjnej organu odwoławczego, wydanej na podstawie art. 138 § 2 K.p.a. Art. 138 § 2 K.p.a. znajduje zastosowanie, gdy zachodzi konieczność przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w zakresie przekraczającym kompetencje organu odwoławczego. Treść przesłanek określonych w art. 138 § 2 K.p.a. winna być interpretowana łącznie z przepisem art. 136 K.p.a., określającym granice postępowania wyjaśniającego przed organem odwoławczym. Zgodnie z art. 64e P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od decyzji kasacyjnej, sąd ocenia jedynie istnienie przesłanek do wydania decyzji, o której mowa w art. 138 § 2 K.p.a. W postępowaniu zainicjowanym sprzeciwem sąd administracyjny nie bada zatem, jakie przepisy prawa materialnego i w jakim znaczeniu powinny być zastosowane w rozpoznawanej sprawie, ale ocenia jedynie, czy w świetle art. 64e i art. 151 P.p.s.a. wystąpiły tak istotne braki w ustaleniu stanu faktycznego sprawy, których nie można usunąć w trybie art. 136 K.p.a., co w konsekwencji prowadzi do konieczności wydania decyzji kasacyjnej na podstawie art. 138 § 2 K.p.a. W rezultacie, szczególną cechą odróżniającą sprzeciw od skargi w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest właśnie ograniczony zakres kontroli sądowej decyzji, o której mowa w art. 138 § 2 K.p.a. i jej wyjątkowy charakter, stanowiący odstępstwo od zasady merytorycznego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy przez organ odwoławczy (zob. B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2022, s. 862-879). Sąd administracyjny w ramach kontroli zgodności z prawem rozstrzygnięcia wydanego na podstawie art. 138 § 2 K.p.a. ocenia, czy organ odwoławczy winien był podjąć merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy, czy też zaszła konieczność uzupełnienia postępowania dowodowego w takim zakresie, który z uwagi na obowiązek zachowania dwuinstancyjności postępowania (art. 15 K.p.a.) oraz obowiązek wyjaśnienia podstawowych okoliczności stanu faktycznego sprawy (art. 7 K.p.a.) – uzasadniał przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia, a jednocześnie w postępowaniu przed organem I instancji doszło do uchybień natury proceduralnej, które można określić jako istotne (zob. wyrok NSA z dnia 16 października 2019 r., sygn. akt II OSK 3080/19, źródło CBOSA). Rozpoznając sprawę w powyżej zakreślonych granicach Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił sprzeciw skarżącego Województwa Lubuskiego – Zarządu Dróg Wojewódzkich w Zielonej Górze na decyzję Ministra Finansów i Gospodarki, zwanego dalej "Ministrem" lub "organem odwoławczym", z dnia 31 marca 2026 r., nr DLI-IV.7615.104.2025.MPr. Przedmiotową decyzją organ odwoławczy orzekł o uchyleniu w całości decyzji Wojewody Lubuskiego z dnia 20 maja 2025 r., nr GN-I.7570.763.2024.ATro, i przekazał sprawę organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Decyzją z dnia 20 maja 2025 r. Wojewoda Lubuski orzekł o ustaleniu odszkodowania w kwocie 163 039,00 zł na rzecz M.K. i H.K. za prawo własności nieruchomości położonej w obrębie [...], w gminie Czerwieńsk, oznaczonej jako działka nr [...] o pow. 1,8490 ha, przejętej pod inwestycję drogową pn. "[...]" (punkt 1), o zaliczeniu odszkodowania w wysokości 71 801,13 zł na spłatę świadczenia głównego wierzytelności zabezpieczonej hipoteką wraz z odsetkami na rzecz Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa (punkt 2), o zobowiązaniu Zarządu Województwa Lubuskiego w Zielonej Górze do wypłaty ustalonego odszkodowania (punkt 3). W uzasadnieniu decyzji z dnia 31 marca 2026 r. Minister przywołał treść art. 12 ust. 4 pkt 1 i 2, art. 18 ust. 1 i ust. 1e ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych oraz art. 130 ust. 2 u.g.n. i podniósł, że podstawę dla ustalenia wysokości odszkodowania za nieruchomość oznaczoną jako działka nr [...] o pow. 1,8490 ha, stanowi operat szacunkowy sporządzony w dniu 31 marca 2025 r. przez rzeczoznawcę majątkowego J.G. Organ odwoławczy opisał poczynione przez biegłą ustalenia dotyczące przeznaczenia planistycznego wycenianej nieruchomości, przeprowadzonej analizy dwóch rodzajów rynku obrotu nieruchomościami, przyjętej metodologii wyceny, opisu przyjętych cech różnicujących i współczynników korygujących i wskazał, że po dokonanych obliczeniach wartość 1 m2 szacowanej nieruchomości oszacowano na kwotę 8,26 zł, co pozwoliło na określenie wartości nieruchomości oznaczonej jako działka nr [...] o pow. 1,8490 ha na kwotę 152 727,00 zł. Z kolei wartość naniesień roślinnych znajdujących się na przedmiotowej nieruchomości biegła oszacowała na kwotę 10 312 zł. Organ odwoławczy przywołał następnie treść art. 134 ust. 1, ust. 3 i 4 ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz § 49 ust. 1 i ust. 3, § 78 ust. 2 i § 79 ust. 1 pkt 9 rozporządzenia z dnia 5 września 2023 r. w sprawie wyceny nieruchomości i wskazał, że w jego ocenie operat z dnia 31 marca 2025 r. zawiera niejasności, które powodują, że jest on niewiarygodny i w konsekwencji nie może stanowić podstawy ustalenia odszkodowania w niniejszej sprawie. Minister podniósł, że wątpliwości budzi przede wszystkim sposób wyceny przedmiotowej nieruchomości przy wykorzystaniu § 49 ust. 3 rozporządzenia. W niniejszej sprawie biegła prawidłowo przeanalizowała rynek nieruchomości drogowych oraz rolnych. Jednakże mając na uwadze, że ceny gruntów przeznaczonych pod drogę znacznie przewyższają ceny gruntów rolnych, w ocenie organu odwoławczego, powinna ona zastosować w procesie wyceny § 49 ust. 4 rozporządzenia, to jest wycenić nieruchomość przyjmując do porównania nieruchomości drogowe. Organ omówił następnie wątpliwości interpretacyjne i rozbieżności w wykładni jakie pojawiły się na tle stosowania art. 134 ustawy o gospodarce nieruchomościami i § 49 rozporządzenia (poprzednio § 36) i wskazał, że w dniu 27 maja 2025 r. skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego podjął uchwałę o sygn. akt I OPS 1/24, w której wyraził pogląd, że ustawowa zasada korzyści z art. 134 ust. 4 u.g.n. stanowi o konieczności przyjęcia, jako podstawy wyliczenia odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość, korzystniejszego dla podmiotu wywłaszczanego przeznaczenia tej nieruchomości ze względu na zwiększenie jej wartości jako pochodnej inwestycyjnej atrakcyjności wynikającej z celu wywłaszczenia. Na poparcie powyższego Minister przywołał uzasadnienie wyroku NSA z dnia 30 października 2025 r. sygn. akt I OSK 1008/22. W konsekwencji organ odwoławczy stwierdził, że zastosowanie przez biegłą § 49 ust. 3 rozporządzenia jest nieprawidłowe. Z operatu szacunkowego z dnia 31 marca 2025 r. jednoznacznie wynika, że ceny nieruchomości drogowych są kilkukrotnie wyższe niż ceny nieruchomości przeznaczonych pod tereny rolne. Zdaniem Ministra, brak uwzględnienia "zasady korzyści" w procesie wyceny, w sytuacji gdy spełnione są przesłanki do jej zastosowania, prowadzi do istotnego zaniżenia należnego wywłaszczonym odszkodowania. W ocenie organu, opisana wada operatu szacunkowego dyskwalifikuje go jako dowód z opinii biegłej, czego jednak nie dostrzegł organ I instancji i wydał decyzję bez należytego wyjaśnienia stanu faktycznego. Minister uznał, że powyższe powoduje, iż w sprawie doszło do uchybień mających istotny wpływ na wynik sprawy, co w odniesieniu do charakteru postępowań odszkodowawczych obligowało organ odwoławczy do zastosowania treści art. 138 § 2 K.p.a. Minister wskazał, że w ponownie prowadzonym postępowaniu organ pierwszej instancji zleci sporządzenie nowego operatu szacunkowego w celu prawidłowego określenia wartości przedmiotowej nieruchomości. Sąd I instancji w całości podzielił ocenę organu odwoławczego o braku przydatności sporządzonego w sprawie operatu szacunkowego dla potrzeb określenia wysokości należnego osobom wywłaszczonym odszkodowania. Wskazano, że organ odwoławczy trafnie dostrzegł, że w świetle art. 134 ust. 4 u.g.n. jednym z głównych czynników decydujących o wartości nieruchomości dla celów odszkodowania jest przeznaczenie nieruchomości wynikające z celu wywłaszczenia. Wprowadzając tzw. zasadę korzyści, ustawodawca przyjął, że odszkodowanie nie może pomijać zwiększenia wartości nieruchomości spowodowanego przeznaczeniem na cel publiczny. Zatem jeśli takie zwiększenie rzeczywiście nastąpi, osoba wywłaszczona powinna otrzymać odszkodowanie, którego podstawę stanowić będzie nie wartość nieruchomości zgodna z dotychczasowym sposobem użytkowania (art. 134 ust. 3 u.g.n.), lecz wartość nieruchomości określona dla alternatywnego sposobu użytkowania wynikającego z przeznaczenia tej nieruchomości na cel publiczny (art. 134 ust. 4 u.g.n.). Z tego powodu organ odwoławczy zasadnie uznał, że biegła powinna była zastosować odpowiednio sposób wyceny określony w art. 134 ust. 4 u.g.n. i do porównań z nieruchomością wycenianą przyjąć nieruchomości o przeznaczeniu drogowym, czego jednak w przedmiotowym operacie nie uczyniła. Sąd podzielił stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w uchwale składu 7 sędziów z dnia 25 maja 2025 r. sygn. akt I OPS 1/24, w której przyjęto, że "określenie wartości nieruchomości wywłaszczonej lub przejętej z mocy prawa na podstawie ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 311), która na dzień wydania decyzji była przeznaczona pod inwestycję drogową, powinno nastąpić na podstawie § 49 ust. 4 rozporządzenia Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 5 września 2023 r. w sprawie wyceny nieruchomości (Dz. U. z 2023 r. poz. 1832), a przed zmianą stanu prawnego na podstawie § 36 ust. 4 uchylonego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego (Dz. U. z 2021 r. poz. 555, z późn. zm.) uwzględniając zasadę korzyści określoną w art. 134 ust. 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2024 r. poz. 1145)". W powołanej uchwale NSA jasno wskazał, że stanowiący podstawę ustalenia odszkodowania § 49 ust. 4 rozporządzenia z 2023 r. (poprzednio: § 36 ust. 4 rozporządzenia z 2004 r.) nie stanowi samoistnej i wyłącznej podstawy dla rekonstrukcji normy prawnej stosowanej podczas ustalania odszkodowania. Wyznacznikiem wartości nieruchomości dla ustalenia odszkodowania za odjęcie jej własności w drodze wywłaszczenia jest cel tego wywłaszczenia, jeżeli cel ten powoduje zwiększenie wartości wywłaszczanej nieruchomości wobec wartości określanej według aktualnego sposobu jej użytkowania (art. 134 ust. 3 ustawy). Zgodnie z konstytucyjną zasadą (art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji RP), celem rozporządzenia jest wykonywanie ustawy, a nie jej uzupełnianie czy modyfikacja. Akt wykonawczy nie może bowiem normować kwestii czy zagadnień nieuregulowanych w ustawie, choćby nawet wydawało się to, z jakiegokolwiek punktu widzenia, celowe lub pożądane. Sąd uznał, że odmienna interpretacja relacji normatywnej art. 134 ust. 4 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. i § 49 ust. 4 rozporządzenia z 2023 r. (poprzednio § 36 ust. 4 rozporządzenia z 2004 r.) prowadziłaby do naruszenia konstytucyjnej zasady hierarchiczności aktów prawnych. Zasada ta oznacza, że norma hierarchicznie wyższa uchyla normę hierarchicznie niższą (lex superior derogat legi interior), niezależnie od tego w jakim czasie obie normy zostały wydane, bez względu na to, która jest bardziej ogólna. Jednocześnie Sąd I instancji odniósł się do sformułowanego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego poglądu, że choć przedstawiona w uchwale w sprawie o sygn. I OPS 1/24 teza i argumentacja odnosi się do przypadków, gdy wywłaszczona nieruchomość na dzień wydania decyzji była przeznaczona pod inwestycję drogową, to jednak wymaga ona uwzględnienia również w sytuacji, gdy ustalenie wartości dotyczy nieruchomości, która na dzień wydania decyzji nie miała takiego przeznaczenia. NSA podnosi, że zasada prymatu ustawy względem przepisów wykonawczych do niej wymaga uwzględnienia, że art. 134 u.g.n. przewiduje dwie sytuacje: gdy przeznaczenie nieruchomości zgodne z celem wywłaszczenia powoduje zwiększenie jej wartości (ust. 4) i gdy takie przeznaczenie nie powoduje zwiększenia wartości (ust. 3). W konsekwencji, wartość nieruchomości dla celów odszkodowania określa się według aktualnego sposobu jej użytkowania, jeżeli przeznaczenie nieruchomości, zgodne z celem wywłaszczenia, nie powoduje zwiększenia jej wartości (art. 134 ust. 3 ustawy). Jeżeli przeznaczenie nieruchomości, zgodne z celem wywłaszczenia, powoduje zwiększenie jej wartości, wartość nieruchomości dla celów odszkodowania określa się według alternatywnego sposobu użytkowania wynikającego z tego przeznaczenia (art. 134 ust. 4 ustawy). Mechanizm uregulowany w § 36 ust. 3 rozporządzenia nie może zatem znaleźć zastosowania w przypadku gdy przeznaczenie nieruchomości zgodne z celem wywłaszczenia, powoduje zwiększenie jej wartości (powołano się na wyroki NSA z dnia: 10 lipca 2025 r., sygn. akt I OSK 2056/23, Lex nr 3917354; 28 sierpnia 2025 r., sygn. akt I OSK 2368/23, Lex nr 3953340; 20 sierpnia 2025 r., sygn. akt I OSK 1217/22, Lex nr 3929069, 7 sierpnia 2025 r., sygn. akt I OSK 1446/21, Lex nr 3928682 oraz 30 października 2025 r., sygn. akt I OSK 1008/22, Lex nr 4092161). W konsekwencji podkreślono, że skoro rzeczoznawca majątkowy ustalił, że wartość nieruchomości o przeznaczeniu drogowym jest wyższa niż wartość nieruchomości o przeznaczeniu rolnym, to w świetle art. 134 ust 4 u.g.n. powinien był przyjąć nieruchomości drogowe jako podstawę do ustalenia odszkodowania. Odmienne działanie biegłej doprowadziło Ministra do prawidłowego wniosku, że sporządzony na zlecenie Wojewody operat szacunkowy z dnia 31 marca 2025 r. nie może stanowić opinii o wartości nieruchomości objętej postępowaniem. Sąd I instancji uznał, że organ odwoławczy trafnie wskazał, że opisane uchybienie jest na tyle istotne, że uzasadniało wniosek, iż organ pierwszej instancji nie ustalił stanu faktycznego w sprawie. Organ odwoławczy nie mógł natomiast przeprowadzić postępowania uzupełniającego w tak znacznym zakresie bez naruszenia zasady dwuinstancyjności postępowania. W przeciwnym razie działanie organu odwoławczego prowadziłoby do ograniczenia praw procesowych stron w postępowaniu o ustalenie odszkodowania wynikających z rozpoznania sprawy w ramach administracyjnego toku instancji. W ponownie prowadzonym postępowaniu konieczne jest zgromadzenie materiału dowodowego w postaci operatu szacunkowego sporządzonego zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa. Przechodząc do oceny sformułowanych w skardze kasacyjnej zarzutów w pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na – sygnalizowany już powyżej – przedmiot kontroli sądu administracyjnego rozpoznającego sprzeciw od decyzji kasacyjnej organu, którym jest jedynie ocena, czy organ odwoławczy zasadnie przyjął, że w okolicznościach danej sprawy zostały spełnione przesłanki wydania decyzji na podstawie art. 138 § 2 K.p.a. Sprzeciw nie stanowi środka służącego kontroli materialnoprawnej zasadności rozstrzygnięcia ani prawidłowości zastosowania przez organ odwoławczy przepisów postępowania niezwiązanych z regulacją art. 138 § 2 K.p.a. Podczas gdy skarga do sądu administracyjnego – stosownie do art. 134 i art. 145 P.p.s.a. – prowadzi do pełnej kontroli legalności decyzji administracyjnej zarówno pod względem zgodności z prawem materialnym, jak i procesowym, art. 64a P.p.s.a. wyraźnie ogranicza zakres kontroli sprawowanej w postępowaniu wszczętym sprzeciwem wyłącznie do oceny przesłanek warunkujących wydanie decyzji kasatoryjnej. Sprzeciw przysługuje bowiem od decyzji, która nie rozstrzyga o prawach lub obowiązkach strony, a kontrola merytoryczna tych kwestii będzie możliwa dopiero w postępowaniu wywołanym skargą na decyzję ostateczną kończącą postępowanie administracyjne (por. P. Pietrasz, J. Jagielski, J. Piecha, Komentarz, [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. red. R. Hauser i M. Wierzbowski. Warszawa 2021, s. 469-507; wyrok NSA z dnia 2 czerwca 2026 r., sygn. akt I OSK 504/26, źródło CBOSA). Nie oznacza to jednak, że sąd administracyjny, rozpoznając sprzeciw, może całkowicie abstrahować od przepisów postępowania materialnego. Choć zasadniczo nie dokonuje ich wykładni w celu oceny merytorycznej zasadności rozstrzygnięcia, to zakres niezbędnego postępowania wyjaśniającego, o którym mowa w art. 138 § 2 K.p.a., musi być oceniany z uwzględnieniem przepisów prawa materialnego mogących znaleźć zastosowanie w sprawie. Skoro bowiem to właśnie te przepisy wyznaczają okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia, determinują one również zakres postępowania dowodowego koniecznego do prawidłowego załatwienia sprawy. Oznacza to, że art. 64e P.p.s.a. należy rozumieć w ten sposób, że sąd administracyjny, rozpoznając sprzeciw od decyzji, ocenia jedynie istnienie przesłanek do wydania decyzji, o której mowa w art. 138 § 2 K.p.a., ale czyni to w świetle przepisów prawa materialnego mogących mieć zastosowanie w danej sprawie. Do takiego twierdzenia uprawnia m.in. dyspozycja art. 138 § 2a K.p.a., zgodnie z którym jeżeli organ pierwszej instancji dokonał w zaskarżonej decyzji błędnej wykładni przepisów prawa, które mogą znaleźć zastosowanie w sprawie, w decyzji, o której mowa w § 2, organ odwoławczy określa takie wytyczne w zakresie wykładni tych przepisów (por. wyroki NSA z dnia 13 lutego 2019 r., sygn. akt II OSK 132/19; 26 listopada 2019 r., sygn. akt II OSK 3311/10; 19 lutego 2021 r., sygn. akt II OSK 286/21; 28 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2382/21; 10 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 747/24; źródło CBOSA). Tym samym Sąd administracyjny, rozpoznając sprzeciw od decyzji, nie może oceniać, czy zostały spełnione przesłanki do wydania przez organ decyzji pozytywnej, czy też negatywnej, a zobowiązany jest ocenić, czy zostały wyjaśnione wszystkie okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia tej sprawy (wyrok NSA z dnia 23 czerwca 2023 r., sygn. akt III OSK 878/26, źródło CBOSA). W konsekwencji zarzuty odnoszące się do prawidłowości wykładni art. 134 ust. 4 u.g.n. w zw. z § 49 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia w sprawie wyceny nieruchomości oraz naruszenia § 49 ust. 3 rozporządzenia w sprawie wyceny nieruchomości, przyjęte przez skarżącego kasacyjnie wykraczają poza zakres kontroli sprawowanej przez sąd administracyjny w postępowaniu wywołanym sprzeciwem od decyzji kasacyjnej. Przedmiotem tej kontroli nie jest bowiem rozstrzyganie o materialnoprawnej zasadności sprawy ani weryfikacja trafności wykładni przepisów prawa materialnego jako takiej, lecz jedynie ocena, czy organ odwoławczy zasadnie zastosował art. 138 § 2 K.p.a., uznając, że sprawa wymaga przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w istotnym zakresie. Oznacza to, że ocena przepisów prawa materialnego, w tym art. 134 ust. 4 u.g.n. i § 49 ust. 3 rozporządzenia w sprawie wyceny nieruchomości, może być dokonywana wyłącznie w takim zakresie, w jakim jest niezbędna do ustalenia, czy istniały przesłanki wydania decyzji kasacyjnej, nie zaś w celu przesądzenia o prawidłowości ich wykładni lub sposobu zastosowania w rozstrzygnięciu merytorycznym sprawy. W realiach niniejszej sprawy dla oceny zasadności zastosowania art. 138 § 2 K.p.a. istotne było ustalenie, czy organ I instancji przeprowadził postępowanie wyjaśniające w zakresie umożliwiającym zweryfikowanie przesłanek wynikających z art. 134 ust. 4 u.g.n. w zw. z § 49 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia w sprawie wyceny nieruchomości. Ocena ta nie oznacza rozstrzygania o prawidłowości wykładni tego przepisu ani o zasadności przyszłego rozstrzygnięcia merytorycznego, lecz służy wyłącznie ustaleniu, czy sprawa została dostatecznie wyjaśniona, aby mogła zostać rozpoznana przez organ odwoławczy bez naruszenia zasady dwuinstancyjnego postępowania. Kwestie prawa materialnego mogą być przez sąd badane w postępowaniu ze sprzeciwu wyłącznie pomocniczo i następczo, jedynie w zakresie niezbędnym do zweryfikowania, czy w ustalonym stanie prawnym zaistniała procesowa konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji oraz czy dopuszczalne i wystarczające byłoby uzupełnienie postępowania w trybie art. 136 K.p.a. Przechodząc na tę płaszczyznę i dokonując oceny zarzutów procesowych, Naczelny Sąd Administracyjny uznał stanowisko Sądu I instancji za prawidłowe. Ocena prawidłowości zebranego w sprawie materiału dowodowego (w tym kluczowego dla sprawy odszkodowawczej operatu szacunkowego) nie może być dokonywana w oderwaniu od norm prawa materialnego, które wyznaczają kierunek i zakres postępowania dowodowego. Kluczowym dowodem w sprawach o ustalenie odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości jest operat szacunkowy. Rzeczoznawca majątkowy, sporządzając opinię z dnia 31 marca 2025 r., dokonał wyceny działki nr [...] wyłącznie na podstawie jej dotychczasowego przeznaczenia rolniczego stosując § 49 ust. 3 rozporządzenia wykonawczego. Działanie to stało w sprzeczności z regulacją ustawową zawartą w art. 134 ust. 4 u.g.n. statuującą tzw. zasadę korzyści. Kwestia relacji między ustawową zasadą korzyści a przepisami wykonawczymi została ostatecznie rozstrzygnięta w uchwale składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 maja 2025 r., sygn. akt I OPS 1/24. Uchwała ta, posiadająca na mocy art. 269 § 1 P.p.s.a. ogólną moc wiążącą, przesądziła o bezwzględnym prymacie art. 134 ust. 4 u.g.n. chroniącego konstytucyjny standard słusznego odszkodowania. Jeżeli ceny nieruchomości drogowych na rynku lokalnym przewyższają ceny gruntów o przeznaczeniu dotychczasowym (rolnym), biegły ma ustawowy obowiązek dokonać wyceny na podstawie rynku nieruchomości drogowych. Skoro operat szacunkowy z dnia 31 marca 2025 r. pomijał tę zależność i generował wartość zaniżoną należało uznać, że Wojewoda Lubuski oparł swoje rozstrzygnięcie na dowodzie wadliwym metodologicznie, co stanowiło rażące naruszenie art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a., mające bezpośredni i istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd I instancji trafnie potwierdził zatem wystąpienie pierwszej z przesłanek art. 138 § 2 K.p.a. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela również stanowiska skarżącego kasacyjnie, jakoby wada ta mogła zostać skorygowana przez organ odwoławczy w trybie art. 136 K.p.a. Przejście z metodologii wyceny nieruchomości opartej na rynku rolnym (§ 49 ust. 3 rozporządzenia) na wycenę opartą na rynku nieruchomości drogowych (§ 49 ust. 4 rozporządzenia) rodzi konieczność dokonania całkowicie nowej analizy odmiennego segmentu rynku nieruchomości, zgromadzenia zupełnie nowej bazy transakcji porównawczych gruntów drogowych oraz ponownego obliczenia wszelkich współczynników korygujących dla nowo zdefiniowanego rynku. Wymaga to sporządzenia nowego operatu szacunkowego. Przeprowadzenie przez organ odwoławczy dowodu o tak kluczowym dla sprawy znaczeniu prowadziłoby do rażącego naruszenia ustrojowej zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego uregulowanej w art. 15 K.p.a. oraz art. 78 Konstytucji RP. Strona postępowania zostałaby pozbawiona prawa do weryfikacji instancyjnej zupełnie nowych wyliczeń rzeczoznawcy majątkowego. W tych okolicznościach organ II instancji zasadnie uznał, że stan faktyczny nie został wyjaśniony w zakresie niezbędnym do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, co uzasadniało zastosowanie art. 138 § 2 K.p.a. Wobec przedstawionej powyżej argumentacji należało stwierdzić, że zaskarżony wyrok jest prawidłowy, bowiem Sąd I instancji trafnie uznał sprzeciw za nieuzasadniony. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2a i § 3 P.p.s.a., orzekł, jak w sentencji wyroku.
Informacje o sprawie
- Data wpływu
- 3 września 2026
- Symbol z opisem
- 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
- Skarżony organ
- Minister Infrastruktury
- Sędziowie
- Krzysztof Sobieralski /przewodniczący sprawozdawca/
Powołane przepisy
- Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
art. 64e, art. 184 · Dz.U. 2026 poz. 143
- Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego
art. 136, art. 138 § 2 · Dz.U. 2025 poz. 1691
- Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j.)
art. 134 ust. 3 i 4 · Dz.U. 2024 poz. 1145
- Rozporządzenie Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 5 września 2023 r. w sprawie wyceny nieruchomości
§ 49 ust. 3 i 4 · Dz.U. 2023 poz. 1832
Inne orzeczenia w tej sprawie
Powiązane dokumenty
Sygnatura: II SA/Po 670/26 · 14 października 2026
Wyrok WSA w Poznaniu z 14 października 2026 r., II SA/Po 670/26 – wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie
Sygnatura: I OSK 2043/23 · 14 października 2026
Wyrok NSA z 14 października 2026 r., I OSK 2043/23 – wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie
Sygnatura: I OSK 2047/23 · 14 października 2026
Wyrok NSA z 14 października 2026 r., I OSK 2047/23 – wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie
Źródło urzędowe: Naczelny Sąd Administracyjny