I OSK 1214/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędziowie: Sędzia NSA Maciej Dybowski Sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Anna Siwonia-Rybak po rozpoznaniu w dniu 29 maja 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P. T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 17 stycznia 2023 r. sygn. akt II SA/Ol 798/22 w sprawie ze skargi P. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] sierpnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odroczenia terminu płatności należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wyrokiem z dnia 17 stycznia 2023 r., II SA/Ol 798/22 oddalił skargę P. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia 30 sierpnia 2022 r. nr SKO.82.1010.2022 w przedmiocie odroczenia terminu płatności należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach sprawy: Wnioskami z 24 maja 2022 r. i 21 czerwca 2022 r. P.T. zwrócił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Olsztynie o zawieszenie (wstrzymanie) płatności zaległości alimentacyjnych na rzecz małoletnich dzieci, ponieważ odbywa karę pozbawienia wolności, a zakład karny odmawia jego zatrudnienia. Wyjaśnił, że domaga się wstrzymania płatności zaległości, tak jak było to w latach 2016-2021. Wskazał, że nie posiada żadnych dochodów ani majątku. Decyzją z dnia 29 czerwca 2022 r. Prezydent Miasta Olsztyna odmówił wnioskodawcy odroczenia terminu płatności należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz dzieci: E., M. i F. T., z powodu braku podstaw do uznania sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego jako uprawniającej do podjęcia takiej decyzji. W uzasadnieniu organ wskazał, że ulga jaką jest odroczenie terminu spłaty może nastąpić wyłącznie w przypadkach wyjątkowych, gdy rodzic nie może wywiązać się z obowiązku alimentacyjnego na skutek okoliczności w pełni od niego niezależnych. Pobyt w areszcie lub zakładzie karnym, w którym skarżący znalazł się na skutek własnych działań, nie jest taką okolicznością. Organ I instancji wskazał, że nie jest zasadne przychylenie się do kolejnego wniosku o odroczenie płatności, gdyż pierwsze odroczenie, przyznane decyzją tego organu z dnia 7 września 2016 r. nie przyniosło żądanego skutku, nie odnotowano bowiem żadnej wpłaty po zwolnieniu skarżącego z zakładu karnego. W odwołaniu od powyższej decyzji P. T. podniósł, że nie może spłacać alimentów nie tylko z powodu odbywania kary pozbawienia wolności, ale także z uwagi na stan zdrowia, który uległ pogorszeniu po wypadku, do którego doszło w 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie po rozpatrzeniu powyższego odwołania, decyzją z dnia 30 sierpnia 2022 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję w całości. Od decyzji tej P. T. wywiódł skargę wskazując, że jego sytuacja jest wyjątkowa, gdyż pomimo wstrzymania płatności, dokonywania przelewów na konto komornika i pobierania przez komornika części wynagrodzenia, otrzymał wyrok za uchylanie się od alimentów. Podniósł także, że Dyrektor Aresztu Śledczego w Olsztynie, pomimo wielu próśb odmawia zatrudnienia skarżącemu, a co za tym idzie, możliwości płacenia alimentów. Do skargi załączone zostały 3 wydruki potwierdzenia wykonania przelewu (z marca, kwietnia i maja 2020 r.), kserokopia decyzji z dnia 7 września 2016 r. wraz z postanowieniem ją prostującym oraz odpis aktu oskarżenia. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie przywołanym na wstępie wyrokiem z dnia 17 stycznia 2023 r. oddalił skargę podzielając stanowisko zaprezentowanie przez organy administracji obu instancji. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł P. T., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, mianowicie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 7b, art. 77 § 1 k.p.a. polegające na nieustaleniu wnikliwie stanu sprawy, dodatkowo przy zaniechaniu pełnego współdziałania z Aresztem Śledczym w Olsztynie, co doprowadziło do jedynie częściowego wyjaśnienia przesłanek zastosowania art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów {Dz.U.2007.192.1378 ze zm.), dalej jako "u.p.u.a.", ze względu na ustalenie jedynie fragmentarycznej sytuacji dochodowej i rodzinnej strony. Na podstawie powyższych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi oraz przyznanie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej przyznanej skarżącemu z urzędu. Podniesiony zarzut został szerzej umotywowany. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach. Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. oraz nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Rozstrzygnięcie sprawy ulgi na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. zapada w ramach uznania administracyjnego. Wskazuje na to zwrot "może" odnoszący się do uprawnienia organu administracji. Władza dyskrecjonalna organów administracji publicznej, której przejawem jest uznanie administracyjne, wyraża się w tym, że nawet gdy strona spełni określone prawem przesłanki, organ nie ma obowiązku rozstrzygnąć sprawy w pozytywny dla niej sposób. Działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza jednak zupełnej dowolności w rozstrzyganiu sprawy. Na organie spoczywa bowiem obowiązek wyważenia interesu społecznego (publicznego) oraz słusznego interesu strony, o których mowa w art. 7 k.p.a. Przy czym zasada państwa prawa (art. 2 Konstytucji RP) nie przewiduje automatycznej wyższości interesu społecznego nad słusznym interesem jednostki. Organ winien zatem każdorazowo zidentyfikować zarówno interes publiczny jak i słuszny interes strony, i w okolicznościach konkretnej sprawy rozważyć owe interesy, przyznając jednemu z nich prymat (vide: wyrok NSA z dnia 11 czerwca 1981 r., SA 820/81, ONSA 1981/1/57; glosa J.Łętowskiego do ww. wyroku NSA, OSPiKA 1982/1-2/51-57; B.Adamiak [w:] B.Adamiak, J.Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H.Beck 2012, s. 61). Analizując okoliczności faktyczne niniejszej sprawy w tak zakreślonych granicach ich oceny, wypada zauważyć, iż z niezakwestionowanych okoliczności faktycznych sprawy wynika, że skarżący przebywa w zakładzie karnym. Aktualnie nie ma możliwości podjęcia pracy w warunkach osadzenia. Nie legitymuje się orzeczeniem mogącym wskazywać na znaczne pogorszenie się stanu jego zdrowia, w szczególności orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżący przebywając wcześniej w zakładzie karnym uzyskał decyzją organu I instancji z dnia 7 września 2016 r. ulgę w postaci odroczenia spłat należności wobec funduszu alimentacyjnego. Po wyjściu z zakładu karnego nie przystąpił jednak do spłat zaległego zadłużenia alimentacyjnego. Zadłużenie skarżącego wobec funduszu alimentacyjnego przekracza 94.000,00 zł i ponad 20.000,00 zł odsetek za opóźnienie. Powyższe fakty umożliwiają podjęcie w ramach uznania administracyjnego rozstrzygnięcia sprawy na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.u.a. Na gruncie powyższego przepisu jest akcentowane, iż zobowiązania o charakterze alimentacyjnym mają charakter obligatoryjny. Zobowiązany do alimentów ponosi pełną odpowiedzialność za zaistniałe zaległości, powstałe z tytułu wypłaconych przez Państwo zastępczo na rzecz jego dzieci alimentów i spoczywa na nim obowiązek pełnego zaangażowania i podjęcia starań dla spłaty tych zaległości wraz z odsetkami. Dobro dziecka jest wartością najwyższą i podlega konstytucyjnej ochronie ze strony państwa (art. 72 Konstytucji RP). Fakt wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji własnego dziecka, a każda ulga w zakresie spłaty zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych (vide: wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2018 r., I OSK 611/16; wyrok NSA z dnia 28 grudnia 2018 r., I OSK 2004/18, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Świadczenia z funduszu alimentacyjnego są zatem jedynie czasowo udostępniane wierzycielowi i nie są świadczeniami bezzwrotnymi. Istotą systemu publicznego wsparcia jest to, że zwrot kwoty świadczenia następuje nie od osoby, która świadczenie pobrała, ale od dłużnika, którego dług względem osoby uprawnionej został zaspokojony przez państwo. Ustawodawca przyjął w tym zakresie założenie, że to osoby, które założyły rodzinę, obowiązane są w pierwszej kolejności zapewnić środki utrzymania członkom tej rodziny, a w szczególności dzieciom, które w tej rodzinie się wychowują. Państwo nie przejmuje zatem ciążącego na osobach zobowiązanych do alimentacji obowiązku, lecz wykonuje swoją powinność pomocy osobom ubogim (vide: wyrok TK z dnia 23 listopada 2010 r., K 5/10, OTK-A2010/9/106; wyrok NSA z dnia 15 grudnia 2022 r., I OSK 807/20, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Zwrot należności wypłacony z funduszu alimentacyjnego jest zasadą, a instytucja ulgi w spłacie odstępstwem, wyjątkiem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i może mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych. Za taką wyjątkową, nadzwyczajną sytuację nie może być natomiast uznana sytuacja, będąca efektem działań samego podmiotu zobowiązanego do alimentacji. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wyrażane było stanowisko, iż fakt odbywania przez skarżącego kary pozbawienia wolności, nie stanowi okoliczności uzasadniającej zastosowanie ulgi na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.u.a., bowiem odbywanie kary za popełnione przestępstwo stanowi skutek podjęcia przez skarżącego zabronionych przez prawo działań. Za wyjątkową nie może zostać zatem uznana sytuacja, będąca efektem zawinionych działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji. Niedopuszczalne byłoby także swoiste premiowanie w ten sposób dłużnika alimentacyjnego, który swoim prawnie nagannym zachowaniem doprowadził do pogorszenia swojej sytuacji materialnej, skutkującej niemożnością wywiązywania się ze zobowiązań alimentacyjnych wobec własnego dziecka (vide: wyrok NSA z dnia 14 stycznia 2010 r., I OSK 1166/09; wyrok NSA z dnia 24 stycznia 2008 r., I OSK 544/07; wyrok NSA z dnia 22 czerwca 2016 r., I OSK 2429/14; wyrok NSA z dnia 17 listopada 2020 r., I OSK 2909/18, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Z tych też względów bezpośredniego wpływu na ocenę zgodności z prawem zaskarżonego wyroku nie mogła mieć podnoszona w skardze kasacyjnej kwestia przeszkód zdrowotnych skarżącego do podjęcia pracy w warunkach zakładu karnego. Pobyt w zakładzie karnym skutkujący ograniczeniem, a nawet pozbawieniem skarżącego dochodów z pracy, pozostaje bowiem następstwem bezprawnego zachowania skarżącego, skutkującego koniecznością odbycia kary pozbawienia wolności. Zawiniony przez skarżącego charakter owych konsekwencji nie może skutkować przyjęciem stanowiska o istnieniu podstawy do zastosowania ulgi w spłacie należności wobec funduszu alimentacyjnego. Ponadto trafnie w dotychczasowym postępowaniu akcentowano fakt nie przystąpienia przez skarżącego do spłaty dłużnych należności alimentacyjnych po ostatnim opuszczeniu zakładu karnego. Powyższe wskazuje, iż udzielona wcześniej ulga w spłacie powyższych należności nie działała efektywnie i nie doprowadziła do realizacji przez skarżącego jego obowiązków w powyższym zakresie. Dodatkowo stanowi to okoliczność, której organy nie mogły pominąć przy decydowaniu w ramach uznania administracyjnego o przyznaniu stronie kolejnej ulgi w spłacie tych samych zobowiązań. Wypada zatem uznać, iż postępowanie wyjaśniające w badanej sprawie zostało przeprowadzone w sposób wyczerpujący i dostatecznie szczegółowy aby podjąć w ramach uznania administracyjnego rozstrzygnięcie na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.u.a. Zarzuty naruszenia art. 7 k.p.a. w związku z art. 77 § 1 k.p.a. podnoszone w zakresie wadliwego ustalenia stanu faktycznego sprawy są zatem nietrafne, a podjęta decyzja nie przekracza granic uznania administracyjnego wyznaczonych przez art. 30 ust. 2 u.p.u.a. w związku z art. 7 k.p.a. Nietrafny jest także zarzut naruszenia art. 7b k.p.a. Zasada współdziałania organów wyraża w tym przepisie oznacza współdziałanie organu prowadzącego postępowanie administracyjne z innymi organami administracji publicznej, które mają informacje lub środki mogące przyczynić się do "wyjaśnienia stanu faktycznego i prawnego sprawy" administracyjnej. Z okoliczności niniejszej sprawy wyraźnie wynika, iż ustalony stan faktyczny zdatny jest do bycia podstawą faktyczną wyrokowania. Kwestia wypadku, któremu uległ skarżący nie ma istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, o czym była już mowa powyżej. Skarżący nie powołuje się bowiem na stan niepełnosprawności, który uniemożliwiałby mu podjęcie pracy zarobkowej. W takiej sytuacji nie istniała konieczność współdziałania organu z Dyrektorem Aresztu Śledczego w Olsztynie w celu dokonania ustaleń odnoszących się do ograniczeń skarżącego w podjęciu pracy w warunkach osadzenia. Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 p.p.s.a. Wniosek o przyznanie wynagrodzenia pełnomocnikowi skarżącego z tytułu pomocy prawnej udzielanej z urzędu podlega rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie (art. 258 – 261 p.p.s.a.