I OSK 1136/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 24 lutego 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 14 listopada 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 386/23 w sprawie ze skargi B.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 20 grudnia 2022 r., nr SKO.NP/4115/400/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Tarnowa z 5 września 2022 r., nr DŚRSM-5202-80/22; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie na rzecz B.K. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Zaskarżonym wyrokiem z 14 listopada 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 386/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę B.K. (dalej również: "wnioskodawczyni", "skarżąca", "skarżąca kasacyjnie", "strona") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie (dalej również: "organ odwoławczy", "organ II instancji", "SKO", "Kolegium") z 20 grudnia 2022 r., nr SKO.NP/4115/400/2022, utrzymującą w mocy akt Prezydenta Miasta T. (dalej: "organ I instancji", "Prezydent") z 5 września 2022 r., nr DŚRSM-5202-80/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką – M.K. (ur. 23 marca 1937 r.). Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Wnioskiem z 30 maja 2022 r. (data wpływu do organu: 31 maja 2022 r.) strona zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Decyzją z 5 września 2022 r., Prezydent, na podstawie art. 17, art. 24 ust. 2 i ust. 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (na datę decyzji: Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej: "uśr", "ustawa") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: "kpa"), odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do objętego żądaniem świadczenia. W uzasadnieniu organ wskazał, że w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b uśr, a nadto sprawowana opieka nie wymusza na skarżącej niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (art. 17 ust. 1 uśr). Organ stwierdził również, że w sprawie nie istnieją okoliczności pozwalające na zwolnienie pozostałych członków rodziny z obowiązku zapewnienia przez nich opieki niepełnosprawnej. SKO, utrzymując w mocy decyzję organu I instancji, zanegowało wykładnię art. 17 ust. 1b uśr w kontekście skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, wskazując, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, jest sprzeczne z Konstytucją. Dokonując oceny spełnienia przez wnioskodawczynię pozostałych warunków do przyznania wnioskowanej formy wsparcia, Kolegium wskazało, że matka strony legitymuje się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z 27 kwietnia 2020 r. o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji, istniejącej od 1 listopada 2019 r. W oparciu o wywiad środowiskowy z 27 lipca 2022 r. ustalono, że podopieczna jest wdową, posiadającą siedmioro dzieci. Mieszka wspólnie z pobierającym "rentę chorobową", cierpiącym na "łuszczyce stawów", "nie w pełni sprawnym fizycznie (śruby w ręce i nodze)" synem. Utrzymują się z emerytury i renty syna. Matka skarżącej leczy się u diabetologa (cukrzyca typu II), pulmonologa (astma), kardiologa (choroba serca - jest po dwóch zawałach), reumatologa (chory kręgosłup i stawy), okulisty i ginekologa. Jej stan zdrowia jakiś czas temu drastycznie się pogorszył, jest osobą zupełnie leżącą, cierpiącą z powodu bólu. Z twierdzeń wywiadu wynika, że podopieczna nie jest w stanie samodzielnie się poruszać, nawet podnosić rąk czy nóg. Pracownik socjalny stwierdził, że na chwilę obecną wymaga ona ciągłej opieki osoby trzeciej. Dodatkowo w dokumencie wywiadu wskazano, że matka strony oświadczyła, że żadne z jej pozostałych dzieci z powodów mieszkaniowych, zawodowych i zdrowotnych nie jest w stanie sprawować nad nią opieki. Córka pomaga matce w każdym aspekcie życia. W tym w: pełnej higienie osobistej, przewijaniu, karmieniu, przekręcaniu na łóżku, robi zakupy, gotuje, sprząta, pierze, prasuje, umawia wizyty lekarskie, uczestniczy w nich, wykupuje leki i podaje je, mierzy ciśnienie, poziom cukru, podaje insulinę i tlen (oświadczenie z 31 sierpnia 2022 r.). Z oświadczenia podopiecznej wynika, że córka przebywa u niej cały dzień, a jeżeli sytuacja tego wymaga zostaje również na noc (kilka razy w tygodniu). Skarżąca nie mieszka na stałe z matką - zamieszkuje z mężem, dorosłym pracującym synem i teściową. Podała, że od około 3 lat pomaga matce w codziennym funkcjonowaniu, pracowała do lutego 2022 r. W roku 2021 podopieczna doznała dwukrotnego złamania kończyn dolnych, co spowodowało gwałtowne pogorszenie jej stanu zdrowia i zupełnie uniemożliwiło samodzielne funkcjonowanie. W związku z tym strona zrezygnowała z wykonywanej pracy, aby zaopiekować się matką i zapewnić jej stałą pomoc i pielęgnację. Organ odwoławczy ocenił, że pomimo dokonania przez Prezydenta błędnej wykładni art. 17 ust. 1b uśr, kwestionowana decyzja ostatecznie odpowiada prawu. Wskazał, że w sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (jej niepodejmowaniem) a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką. Podniósł, że z akt sprawy wynika, że skarżąca w okresie: od 16 listopada 2020 r. do 15 lutego 2021 r. przebywała na stażu, następnie w okresach: od 8 czerwca 2021 r. do 7 listopada 2021 r., od 1 marca 2021 r. do 31 marca 2021 r., od 24 listopada 2021 r. do 23 lutego 2022 r. pracowała. Matka skarżącej jest zaś niezdolna do samodzielnej egzystencji od 1 listopada 2019 r., a jak twierdzi wnioskodawczyni: od roku 2021 nastąpiło gwałtowne pogorszenie jej stanu zdrowia. SKO podkreśliło, że skarżąca do 23 lutego 2022 r. łączyła opiekę nad matką z pracą zawodową. Zauważyło dodatkowo, że podopieczna posiada jeszcze sześcioro dzieci, które obciążone są obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnej, a w czasie aktywności zarobkowej strony, rodzeństwo - w ocenie organu - dzieliło się opieką nad matką. Nie ma więc przeszkód, aby nadal to czyniło. W konkluzji organ odwoławczy stwierdził, że wykazany zakres i wymiar czasowy opieki sprawowanej przez odwołującą nad niepełnosprawną matką przy współudziale rodzeństwa jest do pogodzenia z jednoczesnym podjęciem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze. Zdaniem SKO świadczone przez wnioskującą czynności opiekuńcze mają w dużej mierze charakter typowych czynności dnia codziennego. Opieka nie jest całodobowa, gdyż opiekun i osoba niepełnosprawna mieszkają oddzielnie, w znacznej odległości od siebie. Organ odwoławczy podał również, że skarżąca nie udowodniła, że jej brat, który mieszka z matką ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie sprawować należytej nad nią opieki i jest całkowicie niezdolny do pomocy matce w ww. czynnościach. Skargę na ww. decyzję Kolegium wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie B.K. Sąd I instancji oddalił skargę uznając, że jest ona bezzasadna. W uzasadnieniu Sąd Wojewódzki podzielił pogląd organu odwoławczego w kwestii interpretacji art. 17 ust. 1b uśr, uznając za błędne stanowisko organu I instancji. Podkreślił, że wyroki Trybunału Konstytucyjnego są wiążące co do swojej sentencji, ta zaś w przedmiotowej sprawie jednoznacznie stanowi o niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b uśr w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, po ukończeniu przez niego określonego w tym przepisie wieku, ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Trafne było zatem stanowisko Kolegium w powyższym zakresie. Dalej Sąd Wojewódzki wskazał, że podstawę materialnoprawną kwestionowanej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 uśr. Przytoczył treść ww. przepisu i stwierdził, że skarżąca nie spełnia warunku sprawowania stałej opieki oraz niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z jej sprawowaniem. Podstawową przyczyną oddalenia skargi przez WSA w Krakowie był zaś szeroko prezentowany w orzecznictwie tego Sądu pogląd, że "(...) wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując opiekę nad rodzicem, wykaże, że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa lub też nawet z pomocą rodzeństwa jest zmuszony zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć." Sąd I instancji wyjaśnił, że w celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy wykazać, że osoba wnioskująca, stale i osobiście opiekuje się bliską osobą niepełnosprawną. Dokonał zestawienia okresów zatrudnienia strony z datą powstania niepełnosprawności jej matki oraz z deklarowaną datą pogorszenia stanu zdrowia podopiecznej. W konkluzji uznał, że opieka nie stanowiła przeszkody do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym "(...) trudno dać wiarę, że to w istocie sprawowana opieka nad matką stanowiła rzeczywistą przyczynę rezygnacji, czy też niepodejmowania zatrudnienia, zwłaszcza, że do 23 lutego 2022 r. skarżąca łączyła opiekę nad matką z pracą zawodową..". WSA zauważył, że matka skarżącej bez wątpliwości, jako osoba niezdolna do samodzielnej egzystencji, wymaga opieki oraz że opiekę nad nią sprawuje skarżąca. Niezależnie jednak od powyższego Sąd I instancji uznał, że zakres świadczonej pomocy nie uzasadnia przyjęcia, że jest to opieka stała i długoterminowa. Ocenił, że zdecydowana większość wykonywanych przez stronę czynności to czynności wykonywane standardowo przez osoby pracujące, które mogą być sprawowane bez względu na opiekę. Zdaniem WSA, w przytoczonych powyżej okolicznościach uzasadnione jest stanowisko organu o braku bezpośredniego związku między koniecznością stałej opieki nad matką a tym, że skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia. Dodatkowym argumentem przemawiającym za oddaleniem skargi był, w ocenie Sądu Wojewódzkiego, fakt obciążenia obowiązkiem alimentacyjnym, wynikającym z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej: "krio"), w równym stopniu rodzeństwa strony. Zdaniem WSA, "(...) ocena, czy istnieje związek pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją z) zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, wymaga również ustalenia, czy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu, co osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego." Niemożność zaś sprawowania osobistej opieki przez dzieci osoby niepełnosprawnej z uwagi na zatrudnienie, czy inne okoliczności osobiste i rodzinne nie zwalnia ich z obowiązku alimentacyjnego. W sytuacji, w której osoby zobowiązane do alimentacji z różnych przyczyn nie świadczą opieki nad osobą jej wymagającą, mogą swój obowiązek alimentacyjny realizować poprzez starania osobiste. W ocenie Sądu Wojewódzkiego skarżąca nie wskazała zaś okoliczności, które mogłyby uzasadniać wyłączenie pozostałego rodzeństwa (a w szczególności zamieszkującego z matką brata – A.K.) z obowiązku alimentacyjnego wobec matki, ani żadnych obiektywnych przyczyn, które mogłyby być uznane za zwalniające rodzeństwo strony ze świadczenia takiej opieki. Konkludując, Sąd Wojewódzki za uzasadnione uznał stanowisko organu o braku bezpośredniego związku między koniecznością stałej opieki nad matką a rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia. Stwierdził również, że strona nie rozważyła żadnego innego scenariusza sprawowania opieki, w tym uwzględniającego, zobowiązane na równi z nią do alimentacji matki, rodzeństwo. Zdaniem WSA, skarżąca nie może oczekiwać udzielenia pomocy i wsparcia od Państwa, skoro nie wykorzystała innych dostępnych możliwości zapewnienia matce opieki – np. w postaci świadczeń alimentacyjnych od rodzeństwa, czy ich osobistej pomocy. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła B.K. kwestionując go w całości i zarzucając Sądowi I instancji: I. na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej: "ppsa"), naruszenie prawa materialnego, tj.: 1. art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, że zakres sprawowanej przez stronę skarżącą opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia oraz że między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez stronę skarżącą zatrudnienia nie występuje związek przyczynowy; 2. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a uśr, poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, że dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby niepełnosprawnej konieczne jest wykazanie, że pozostałe dzieci są obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki i wywiązywania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu nakazuje przyjąć, że możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego przez pozostałe osoby zobowiązane w tym samym stopniu pozostają bez wpływu na prawo wnioskodawcy do świadczenia pielęgnacyjnego; II. na podstawie art. 174 pkt 2 ppsa zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie, tj.: 1. art. 135 ppsa, poprzez niewzięcie pod uwagę całości materiału dowodowego w sprawie, czego skutkiem było niesłuszne oddalenie skargi na podstawie art. 151 ppsa oraz uznanie, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa; 2. art. 151 ppsa, poprzez niesłuszne oddalenie skargi, podczas gdy zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, bowiem organ odwoławczy orzekł jednoznacznie sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym oceniając go zupełnie dowolnie, czym naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów zdecydowanie wykraczając poza granice tej swobody. Podnosząc jak powyżej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi na podstawie art. 188 ppsa; alternatywnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz o zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. W środku zaskarżenia zawarto oświadczenie o zrzeczeniu się przeprowadzenia rozprawy. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację na poparcie wskazanych wyżej zarzutów. Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ppsa, ponieważ skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu środka zaskarżenia, nie zażądała jej przeprowadzenia. Stosownie do art. 183 § 1 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W analizowanej sprawie przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego wskazane enumeratywnie w art. 183 § 2 ppsa, nie występują. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 ppsa), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 ppsa). Analizując zarzuty środka zaskarżenia w powyżej określonych granicach, Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że zasługują one na uwzględnienie. Szczególnie zaś zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, albowiem błędna (zbyt rygorystyczna) wykładnia i niewłaściwe zastosowanie ww. przepisu doprowadziło Sąd I instancji (a uprzednio organy) do wadliwego rozstrzygnięcia sprawy. Istota sporu w sprawie dotyczy oceny, czy w ustalonym stanie faktycznym zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą kasacyjnie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Rozstrzygnięcia wymagała ponadto kwestia, czy podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego może być okoliczność, że rodzeństwo strony - w równym stopniu zobowiązane do alimentacji matki - opieki takiej nie podejmuje. Stosownie do art. 17 ust. 1 uśr, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przepis ten formułuje więc warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), który należy brać pod uwagę dokonując oceny spełnienia przesłanek koniecznych do ustalenia prawa do ww. formy wsparcia z uśr. W świetle powyższego, osoba ubiegająca się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotna jest tu również ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Podkreślenia wymaga, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie wnioskowanej pomocy. Zdaniem Składu orzekającego w sprawie, bez znaczenia pozostaje przy tym, czy wnioskodawca zrezygnował z pracy zarobkowej wcześniej (z innych przyczyn), jeżeli w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca stronie podjęcie zatrudnienia. Stanowisko to wywodzić należy bezpośrednio z brzmienia art. 17 ust. 1 uśr, który determinuje konieczność oceny korelacji zachodzącej pomiędzy możliwością kontynuowania/podjęcia aktywności zawodowej przez opiekuna, a zakresem sprawowanych czynności opiekuńczych, związanych z indywidualnymi ograniczeniami dotyczącymi samodzielnej egzystencji osoby legitymującej się stosownym orzeczeniem. Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za pozostawanie w gotowości do świadczenia czynności opiekuńczych. Za zasadne uznać w tym kontekście należy prezentowane w orzecznictwie stanowisko, że powinno ono stanowić ekwiwalent za faktyczny brak możliwości podjęcia przez opiekuna zatrudnienia wobec konieczności sprawowania czynności opiekuńczych, bądź za rezygnację z zatrudnienia w celu ich sprawowania. Norma art. 17 ust. 1 uśr odnosi się więc wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Prawodawca wymaga bowiem, by brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z niego przez osoby wymienione w ww. normie pozostawały w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Spełnienie przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 uśr oznacza, że czynności opiekuńcze muszą w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a opieką musi być bezpośredni i ścisły. Oceny takiej powinien dokonać organ administracji, biorąc pod uwagę okoliczności konkretnej sprawy i ustalając, czy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować. Kluczowym jest, że w przywołanej regulacji brak jest wskazania dotyczącego sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która pomocy tego typu wymaga. Jak już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, opieka powinna mieć charakter stały, długotrwały w sensie rozciągłości w czasie i powtarzalny, zaś jej zakres wyznaczony być powinien niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, czyli koniecznością wykonywania czynności w związku z ograniczoną możliwością podopiecznego do samodzielnej egzystencji, w warunkach dnia codziennego. Tak określony zakres opieki, uprawniający do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zależny jest więc od całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej wsparcia, w tym: rodzaju niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia, warunków mieszkaniowych, itp. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie można zgodzić się ze stanowiskiem orzekających w sprawie organów administracji i Sądu I instancji, o braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą kasacyjnie zatrudnienia a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawną matką. Z niekwestionowanych ustaleń organu pierwszej instancji wynika, że M.K. legitymuje się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z 27 kwietnia 2020 r., o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji, która istniała od 1 listopada 2019 r. Ponadto z przeprowadzonego przez organ I instancji wywiadu środowiskowego jednoznacznie wynika, że stan zdrowia niepełnosprawnej wymaga stałej i bezpośredniej opieki. Niewątpliwie cierpi ona na szereg wskazanych powyżej schorzeń, które w efekcie spowodowały jej unieruchomienie – jest osobą leżącą, pampersowaną, z sygnalizowanymi problemami nawet w zakresie samodzielnego podnoszenia kończynami. Powyższe w oczywisty sposób uzasadnia nieodzowność wsparcia osoby opiekuna. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego i z powodu ograniczeń ruchowych niepełnosprawnej wywodzić należy, że córka jest koniecznym wsparciem dla matki w każdym aspekcie życia. W tym w: pełnej higienie osobistej, przewijaniu, karmieniu, przekręcaniu na łóżku, robi zakupy, gotuje, sprząta, pierze, prasuje, umawia wizyty lekarskie, uczestniczy w nich, wykupuje leki i podaje je, mierzy ciśnienie, poziom cukru, podaje insulinę i tlen. Trudno w tych okolicznościach uznać, że zakres niepełnosprawności podopiecznej w odniesieniu do świadczonej przez córkę pomocy nie wymaga szczególnej i stałej opieki i to w wymiarze, uniemożliwiającym podjęcie jakiegokolwiek zatrudniania. Całkowicie niezrozumiałe jest stanowisko Sądu I instancji, że czynności wykowywane przez skarżącą w związku z opieką nad niepełnosprawną, mogą być wykonywane przed rozpocząłem pracy i po jej zakończeniu, czy też w dni wolne od pracy. Twierdzenie to jest oderwane od realiów sprawy, bowiem o ile czynności związane z prowadzaniem gospodarstwa domowego (robienie zakupów, sprzątanie, umawianie wizyt lekarskich itp.) nie uniemożliwiają aktywności zawodowej, to opieka nad osobą, która jest leżąca i trwale korzysta z pampersów, a więc nie jest w stanie samodzielnie obsłużyć się higienicznie, ewidentnie koliduje z możliwością podjęcia zatrudnienia. Taki stan wymaga bowiem właściwie ciągłej opieki innej osoby, gdyż niepełnosprawna nie jest w stanie zrealizować samodzielnie nawet potrzeb fizjologicznych, a gdyby uznać stanowisko WSA za prawidłowe, mogłaby ona uzyskać pomoc w tym zakresie tylko przed rozpoczęciem pracy przez opiekuna lub po jej zakończeniu oraz w dni wolne od pracy. Szczególnie zaskakującym i w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego – wręcz nieuprawnionym – jest w tej sytuacji stwierdzenie zawarte w uzasadnieniu Sądu I instancji, że: "(...) czynności polegające na pomocy matce w utrzymaniu higieny, nie są czynnościami uniemożliwiającymi podjęcie zatrudnienia." (str. 9 uzasadnienia). Wywiad środowiskowy i złożone w sprawie oświadczenia (w tym oświadczenia podopiecznej, że córka spędza przy niej praktycznie cały czas i pomaga w każdej czynności) uprawniają do stwierdzenia, że zakres i wymiar działań opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą wobec matki ma bezpośredni związek z brakiem jej aktywności zawodowej. Zdaniem Sądu kasacyjnego, ocena całokształtu sprawy nie pozwala na przyjęcie, że stan zdrowia osoby podlegającej opiece jest na tyle dobry, aby mogła ona przez większość czasu funkcjonować samodzielnie, bez wsparcia i pomocy innej osoby w wymiarze, który umożliwiałby opiekunowi równoczesne podjęcie pracy zarobkowej. Analizując i poddając ocenie stan sprawy, należy każdorazowo brać pod uwagę indywidualną sytuację podopiecznego, determinowaną jego stanem zdrowia i warunkami bytowymi. Istotnym jest tu nie tylko związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją przez opiekuna z zatrudnienia, ale przede wszystkim potencjalna możliwość świadczenia, czy podjęcia pracy – bezpośrednio związana z potrzebami osoby niepełnosprawnej, podlegającej opiece, a określona ramami jej możliwości samodzielnego funkcjonowania, również w aspekcie radzenia sobie z czynnościami dnia codziennego. Ponownego podkreślenia wymaga, że pod pojęciem opieki stałej rozumie się stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, gotowość do udzielenia pomocy w sytuacji, gdy taka potrzeba w danym momencie zaistnieje. Powyższe zaś w konsekwencji prowadzi do wyłączenia możliwości podjęcia zatrudnienia przez osobę zainteresowaną przyznaniem świadczenia. Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w analizowanej sprawie bowiem opieka sprawowana przez skarżącą nad matką nosi cechy opieki stałej i długotrwałej. Naczelny Sąd Administracyjny ponownie w tym miejscu wyjaśnia, że art. 17 ust. 1 uśr nie wymaga, aby strona zrezygnowała z pracy zarobkowej, a wystarczającym jest, aby nie miała realnej możliwości jej podjęcia z uwagi na opiekę nad osobą niepełnosprawną (vide np.: wyrok NSA z 13 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2243/23) Sąd kasacyjny nie podziela również – powszechnego w orzecznictwie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie – stanowiska, że skarżąca przed wystąpieniem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego miała obowiązek rozważyć scenariusze opieki nad matką z uwzględnieniem, w tym samym stopniu zobowiązanego do alimentacji, rodzeństwa. Pogląd taki jest oczywiście błędny. Norma art. 17 ust. 1 uśr jasno wylicza przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niedopuszczalne jest w tej sytuacji wprowadzanie przez organy administracyjne, czy Sąd Wojewódzki dodatkowych, negatywnych przesłanek przyznania tego rodzaju pomocy. Przyczyną odmowy ustalenia prawa nie może więc posiadanie przez wnioskodawczynię rodzeństwa, zobowiązanego alimentacyjnie – w tym samym stopniu co skarżąca – wobec niepełnosprawnej matki. Jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji, świadczenie można przyznać jednej z nich, pod warunkiem, że spełnia ona przewidziane prawem przesłanki (vide: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 9 sierpnia 2023 r., akt I OSK 1661/22; z 12 grudnia 2023 r., I OSK 2057/22; z 6 lutego 2024 r., I OSK 157/23). Naczelny Sąd Administracyjny nie kwestionuje tym samym obowiązku alimentacyjnego rodzeństwa skarżącej wobec matki, jednak wskazuje na konieczność rozróżnienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy obok wnioskującej – spełniającej warunki do jego przyznania – są jeszcze inne osoby spokrewnione w tym samym stopniu z niepełnosprawną, od sytuacji złożenia wniosku o przyznanie świadczenia przez osobę potencjalnie uprawnioną, a zobowiązaną w dalszej kolejności – gdy istnieją osoby bliżej spokrewnione. Podkreślenia wymaga, że uśr w sytuacji, gdy jest kilka osób zobowiązanych do alimentacji w tym samym stopniu, nie przewiduje pierwszeństwa względem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych. Skoro zatem skarżąca, jako córka osoby wymagającej opieki znajduje się wraz z rodzeństwem wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, którym przy spełnieniu pozostałych warunków ustawowych przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, to do niej należy wybór czy wypełni swój obowiązek alimentacyjny względem matki poprzez sprawowanie osobistej opieki (nie podejmując, bądź rezygnując z zatrudnienia), czy też zapewni jej opiekę w inny sposób, np. podejmując zatrudnienie, dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z rodzeństwem. Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią wskazaną powyżej wykładnię art. 17 ust. 1 uśr oraz ocenę okoliczności niepodejmowania przez skarżącą kasacyjnie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a także charakteru opieki i pomocy udzielanej niepełnosprawnej matce. Wezmą również pod uwagę zmianę stanu prawnego, związaną z art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429). Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ppsa, uchylił zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję Kolegium oraz poprzedzający ją akt Prezydenta Miasta T. z 5 września 2022 r., nr DŚRSM-5202-80/22. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935 ze zm.) - 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed sądem I instancji i art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.