I GZ 316/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Magdalena Bosakirska po rozpoznaniu w dniu 16 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia S. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 17 lipca 2014 r. sygn. akt I SA/Bd 957/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi S. R. na postanowienia Dyrektora Izby Celnej w T. z dnia [...] października 2013 r. nr [...] oraz z dnia [...] października 2013 r. nr [...], nr [...] i od nr [...] do nr [...] w przedmiocie nadania rygoru natychmiastowej wykonalności decyzji nieostatecznej w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. przyznać prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. postanowieniem z dnia 17 lipca 2014 r., sygn. akt I SA/Bd 957/13, odmówił S. R. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, w sprawie z jego skargi na postanowienia Dyrektora Izby Celnej w T. z [...] października 2013 r. oraz z [...] października 2013 r. w przedmiocie nadania rygoru natychmiastowej wykonalności decyzji nieostatecznej. Sąd I instancji wskazał, iż dniu 23 stycznia 2014 r. S. R. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Z przedłożonych oświadczeń wynika, że skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Oświadczył, że nie posiada żadnego majątku oraz jakichkolwiek dochodów. Skarżący przedłożył: zeznania podatkowe (PIT-37, PIT 36L), z których wynika, że w 2013 r. osiągnął dochód w kwocie 3.414,41 zł, natomiast w 2012 r. osiągnął dochód w kwocie 99.934,29 zł, zaświadczenie o wysokości zarobków z którego wynika, że z tytułu umowy o pracę przeciętnie otrzymywał wynagrodzenie w kwocie 800 zł brutto miesięcznie oraz historię operacji na rachunku bankowym za okres od 10 grudnia 2012 r. do 29 stycznia 2014 r. Oświadczył, że nie posiada żadnych tytułów prawnych do zamieszkiwanego lokalu, nie posiada oszczędności, posiada zobowiązania wobec Banku PKO BP oraz Banku Zachodniego WBK, na dowód czego przedłożył stosowne dokumenty, nie posiada wierzytelności i prowadzona jest w stosunku do niego egzekucja komornicza. Nadto wyjaśnił, że całość zarobków przeznacza na wyżywienie i artykuły pierwszej potrzeby. Postanowieniem z dnia 14 marca 2014 r. WSA w B. odmówił przyznania prawa pomocy wskazując, że skoro wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z rodzicami, to dochody i wydatki tych osób bezsprzecznie kształtują jego status majątkowy. Zdaniem Sądu, skoro inne osoby pokrywają koszty utrzymania nieruchomości, w której skarżący zamieszkuje, to wątpliwości budzi jego oświadczenie o prowadzeniu jednoosobowego gospodarstwa domowego. Na powyższe postanowienie skarżący złożył zażalenie, podnosząc w uzasadnieniu, że nie rozumie dlaczego fakt zamieszkiwania z rodzicami miałby wpływać na ocenę jego możliwości finansowych. Stwierdził, iż egzekucja oraz oczekiwanie poniesienia kosztów sądowych skierowane są bezpośrednio do niego. Skarżący nie posiada środków, którymi mógłby pokryć zobowiązania i nie rozumie dlaczego, skoro jest osobą dorosłą, miałyby one zostać pokryte przez jego rodziców. Podkreślił, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z rodzicami, gdyż w żaden sposób nie partycypuje w kosztach jego utrzymania. Postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2014 r., sygn. akt I GZ 89/14, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał wniosek o przyznanie prawa pomocy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. wezwał skarżącego do złożenia oświadczenia odnośnie posiadania prawa do nieruchomości (udziałów, części) – w szczególności w kwestii tego, czy skarżący ma prawo do nieruchomości, jakie mu przypisano w zaskarżonym postanowieniu, a także odnośnie posiadania wartościowych ruchomości, w tym pojazdów mechanicznych. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący stwierdził, że nie posiada praw do jakichkolwiek nieruchomości oraz nie posiada udziałów lub części do jakichkolwiek nieruchomości. Stwierdził również, że nie posiada żadnych pojazdów mechanicznych oraz wartościowych ruchomości. Postanowieniem z dnia 17 lipca 2014 r. Wojewódzki Sad Administracyjny w B. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu podniesiono, że podstawowym obowiązkiem wnioskodawcy jest wiarygodne i przekonujące przedstawienie jego sytuacji życiowej i majątkowej. W ocenie Sądu I instancji, już na etapie orzekania przez referendarza pojawiły się wątpliwości co do rzetelnego przedstawienia możliwości płatniczych skarżącego. Poczynając bowiem od oświadczenia na formularzu wniosku, gdzie skarżący pisze nieprawdę nie wymieniając swych dochodów, poprzez udzielanie lakonicznych odpowiedzi na wezwania sądu, aż po treść dokumentów, z których wynika, że uzyskiwał i uzyskuje dochód. Zdaniem WSA, do chwili wydawania postanowienia wciąż nie wiadomo ostatecznie, jakie wydatki ponosi na wyżywienie i zapewnienie podstawowych artykułów pierwszej potrzeby. W ocenie Sądu, nie wystarcza wskazanie, iż całość zarobków przeznaczona jest na powyższe cele. Sąd wskazał, że wnioskodawca w żaden sposób nie udokumentował ani wysokości, ani samego ponoszenia wydatków. Mając zatem na uwadze mijanie się skarżącego z prawdą oraz brak chęci rzetelnego przedstawienia swych możliwości płatniczych, Sąd skupił się na dokumentach przedstawionych w sprawie, czyli na zeznaniu podatkowym z 2013 r., zeznaniu podatkowym z 2012 r., zaświadczeniu o wysokości aktualnych zarobków oraz historii operacji na rachunku bankowym za okres od 10 grudnia 2012 r. do 29 stycznia 2014 r. WSA stwierdził, iż z przedłożonych przez skarżącego dokumentów wynika, że w 2014 r. oraz w latach poprzednich uzyskiwał on dochód, nie ma na utrzymaniu rodziny, jest młody i nie jest chory, a ponadto jest niewiarygodny, bowiem nie przedstawił przekonująco, jakie rzeczywiście posiada możliwości płatnicze. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł S. R. W uzasadnieniu stwierdził, że nie zgadza się z argumentacją Sądu I instancji, iż złożone przez niego oświadczenie odnośnie sytuacji materialnej jest niewiarygodne z powodu braku dowodów na poniesione koszty wyżywienia i zapewnienia podstawowych artykułów pierwszej potrzeby. Skarżący wskazał, iż Sąd nie żądał przedstawienia takich dowodów, wymagał zaś jedynie oświadczeń. Podniósł, że starał się precyzyjnie odpowiadać na pytania Sądu, który pomimo tego, oświadczenia uznał za lakoniczne. Wnoszący zażalenie stwierdził, że dochód, który osiągnął w 2013 r. w wysokości 3.414,41 zł w żaden sposób nie może posłużyć do pokrycia kosztów sądowych, bowiem z kwoty tej skarżący pokrywał swoje podstawowe potrzeby. Z uwagi na tymczasowe aresztowanie w okresie od 21 lipca 2012 r. do 30 listopada 2012 r. musiał zamknąć prowadzoną działalność gospodarczą, od którego to momentu boryka się z problemami finansowymi i częściowo postaje na utrzymaniu rodziców, którzy pokrywają za niego koszty utrzymania, w tym mieszkania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; powoływanej dalej jako; p.p.s.a.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątek od tej zasady stanowi instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, uregulowana w art. 243 – 263 p.p.s.a. Jako że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z przepisu tego wynika wprost, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Jedynym miernikiem oceny czy stronie może być przyznane prawo pomocy jest kryterium finansowe. (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10). Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ocena dokonywana przez sąd w tym zakresie musi być przeprowadzana ze szczególną wnikliwością. Niewłaściwe zbadanie sytuacji majątkowej wnioskodawcy i w konsekwencji odmowa przyznania prawa pomocy może bowiem skutkować pozbawieniem strony prawa do sądu, co byłoby sprzeczne nie tylko z Konstytucją RP, ale i ze zobowiązaniami Rzeczypospolitej Polskiej wynikającymi z wiążącego ją prawa międzynarodowego, w tym art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). W stanie sprawy przedstawionym do rozpoznania, Sąd I instancji odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, uznając, że wnioskodawca - pomimo wezwania w tym zakresie - nie przedstawił w sposób niebudzący wątpliwości informacji o swojej sytuacji majątkowej, stąd zebrany materiał nie pozwalał na stwierdzenie, że w rozpoznawanej sprawie zachodzi przesłanka określona w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Stanowisko to, w świetle zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów, Naczelny Sąd Administracyjny uznaje za nieprawidłowe. W przedmiotowej sprawie Sąd I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, uznając, że S. R. nie wykazał jakie wydatki ponosi na wyżywienie i zapewnienie podstawowych artykułów pierwszej potrzeby, zaś samo twierdzenie wnioskodawcy, że całość zarobków ponosi na wymieniony cel jest niewystarczające. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd I instancji ocena wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy była wadliwa. Zauważyć nadto należy, ze w istocie nie wskazano, przedstawienie jakich jeszcze dokumentów, zdaniem WSA, jest konieczne dla poparcia twierdzeń o braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że w toku postępowania dotyczącego wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący złożył wszystkie wymagane przez Sąd oświadczenia obrazujące jego sytuację majątkową i rodzinną. W aktach znajduje się bowiem bogaty materiał dowodowy, pozwalający na dokonanie oceny jego możliwości płatniczych i kondycji finansowej. Na wezwanie Sądu I instancji skarżący złożył zeznania podatkowe (PIT-37, PIT 36L), zaświadczenie o wysokości zarobków oraz historię operacji na rachunku bankowym za okres od 10 grudnia 2012 r. do 29 stycznia 2014 r. Ponadto udzielił stosownych oświadczeń odnośnie majątku ruchomego i nieruchomego, do złożenia których był zobligowany przez Sąd. Oświadczył również, że posiada zobowiązania wobec banków, na dowód czego przedłożył odpowiednie dokumenty, nie posiada wierzytelności, a w stosunku do niego prowadzona jest egzekucja komornicza. W tym stanie rzeczy, według sądu kasacyjnego, w rozpoznawanej sprawie obowiązek przedstawienia Sądowi I instancji całości dokumentacji, obrazującej sytuację majątkową skarżącego, został przez niego wykonany. Poprzez nadesłanie wymaganych dokumentów strona zmierzała do wykazania, ze w jej przypadku zachodzą przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w przedstawionych okolicznościach niezrozumiała jest argumentacja Sądu I instancji w zakresie braku wiarygodności bądź niekompletności przedstawionych przez skarżącego oświadczeń i dokumentów. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika, że uzyskiwane przez wnioskodawcę wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę wynosi 800 zł brutto miesięcznie. Uzyskiwany dochód jest zatem niewielki i pozwala jedynie na zaspokojenie jego podstawowych potrzeb życiowych. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w rozpatrywanym przypadku przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zarówno zwolnienie od kosztów sądowych jak i ustanowienie profesjonalnego zastępcy prawnego zostały spełnione. Zważyć bowiem należy, że przedstawiona sytuacja materialna skarżącego uzasadnia uwzględnienie jego wniosku, gdyż strona wykazała z czego się utrzymuje, jaki uzyskuje dochód z tytułu umowy o pracę oraz przedstawiła swoją sytuację majątkową i rodzinną. Przyjmując natomiast wiarygodność złożonych oświadczeń oraz uwzględniając informacje świadczące o toczącym się postępowaniu egzekucyjnym z jego majątku, należało uznać, że wnioskodawca znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i nie posiada realnych możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Materiał zebrany przed sądem pierwszej instancji był zatem na tyle kompletny, by dać sądowi kasacyjnemu możliwość porównania go z hipotezą normy zawartej w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. i stwierdzenia, że skarżący wykazał wystąpienie ustawowej przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 188 i art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.