I GSK 263/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Michał Kowalski Sędzia NSA Małgorzata Grzelak (spr.) Sędzia del. WSA Jacek Boratyn po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej T. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 5 października 2022 r. sygn. akt III SA/Łd 516/22 w sprawie ze skargi T. C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2022 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 5 października 2022 r., sygn. akt III SA/Łd 516/22 oddalił skargę T. C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] czerwca 2022 r. w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła T. C., w której zaskarżyła orzeczenie w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono: 1. na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634; dalej: p.p.s.a.) naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez ich niewłaściwe zastosowanie w postaci: a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 28 ust. 3a, 3b i 4 w zw. z art. 32 i art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 n w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne poprzez ich wadliwe zastosowanie i odmowę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne w całości łub w części, podczas gdy w niniejszej sprawie zachodzi uzasadniony przypadek, pomimo braku spełnienia przesłanki całkowitej nieściągalności, a zobowiązana wykazała, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązaną i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, zważywszy na wysokość osiąganych dochodów; poprzez wadliwe uznanie, że w tym przypadku należy brać pod uwagę przychód skarżącej, a nie dochód, co doprowadziło do wadliwych ustaleń faktycznych w zakresie posiadanego przez skarżącą majątku, a następnie do nieuwzględnienia skargi przez WSA w Łodzi i braku uchylenia wskazanych decyzji ZUS; b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 28 ust. 3a, 3b i 4 w zw. z art. 32 i art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne poprzez ich wadliwe zastosowanie i odmowę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne w całości lub w części, podczas gdy w niniejszej sprawie zachodzi uzasadniony przypadek, pomimo braku spełnienia przesłanki całkowitej nieściągalności, a zobowiązana wykazała, że poniosła straty materialne w wyniku klęski żywiołowej łub innego nadzwyczajnego zdarzenia, tj. pandemii COVID - 19, powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności, co doprowadziło do nieuwzględnienia skargi przez WSA w Łodzi i braku uchylenia wskazanych decyzji ZUS; c) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 28 ust. 3a, 3b i 4 w zw. z art. 32 i art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 ust. 1 pkt 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne poprzez ich wadliwe zastosowanie i odmowę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne w całości lub w części, podczas gdy w niniejszej sprawie zachodzi uzasadniony przypadek, pomimo braku spełnienia przesłanki całkowitej nieściągalności, a zobowiązana wykazała, że zapadła na przewlekłą chorobę, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, co doprowadziło do nieuwzględnienia skargi przez WSA w Łodzi i braku uchylenia wskazanych decyzji ZUS; 2. Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy w postaci: a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., poprzez niewzięcie pod uwagę wadliwości przeprowadzenia postępowania dowodowego przez organ administracji oraz uznanie, że organ administracji wyciągnął prawidłowe wnioski mimo, że wziął pod uwagę okoliczności, które z niego nie wynikają, nie wziął pod uwagę okoliczności skutkujących co najmniej częściowym umorzeniem należności i tym samym przekroczenia zasady swobodnej oceny dowodów i niewskazania w uzasadnieniu wszystkich okoliczności przemawiających za takim stanowiskiem organu oraz wydanie decyzji w warunkach dowolności, a nie swobodnego uznania, co doprowadziło do nieuwzględnienia skargi przez WSA w Łodzi i braku uchylenia wskazanych decyzji ZUS; b) art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. w zw. z art 7, art 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., tj. przekroczenia zasady swobodnej oceny dowodów i wadliwego przyjęcia przez sąd, że organ prawidłowo uznał, że skarżąca nie udowodniła swojej trudnej sytuacji życiowej, w tym majątkowej, prowadzącej do uznania jej za uzasadniony przypadek do umorzenia całości albo części należności w sytuacji, w której skarżąca złożyła niekwestionowane oświadczenie o stanie majątkowym swoim i swojej rodziny, a - w razie wątpliwości w tym zakresie - to organ miał obowiązek okoliczności te ustalić, dążąc do prawdy obiektywnej, wzywając skarżącą do wskazania i wykazania sytuacji majątkowej swojej synowej, czego nigdy nie uczyniono i na tej podstawie ustalono, że ZUS nie jest w stanie ocenić realnej sytuacji majątkowej skarżącej, co doprowadziło do nieuwzględnienia skargi przez WSA w Łodzi i braku uchylenia wskazanych decyzji ZUS; c) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów oraz wadliwego przyjęcia przez sąd, że organ administracji prawidłowo ocenił, że skarżąca posiada znaczny majątek, który umożliwia jej zaspokojenie należności wobec ZUS, a także że skarżąca jest właścicielką kilkunastu pojazdów, podczas gdy posiada jedynie trzy oraz, że skarżąca posiada znaczny majątek ziemski, nie zwracając uwagi na fakt, iż ów majątek stanowi wspólność małżeńską jej i jej męża oraz, że jest zabezpieczony kilkusettysięczną hipoteką, znacznie obniżającą jego wartość, co doprowadziło do nieuwzględnienia skargi przez WSA w Łodzi i braku uchylenia wskazanych decyzji ZUS; d) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. i przekroczenia zasady swobodnej oceny dowodów oraz dokonania przez sąd wadliwej oceny w zakresie ustaleń organu co do stanu zdrowia skarżącej jako niepozbawiającego zobowiązanej możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności podczas gdy choroba skarżącej, tj. rak piersi, połączony z amputacją obu spowodował znaczny spadek siły psychicznej i fizycznej skarżącej, uniemożliwiający już na stałe osiągnięcie dochodu umożliwiającego zapłatę należności, tj. kwotę ok. 300.000 zł, co doprowadziło do nieuwzględnienia skargi przez WSA w Łodzi i braku uchylenia wskazanych decyzji ZUS; e) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez wadliwe uznanie przez sąd, że organ prawidłowo wskazał, że pandemia COVD - 19 nie miała wpływu na fakt, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązaną możliwości dalszego prowadzenia działalności, zwłaszcza, że z analizy przeprowadzonej przez ZUS wynika, iż skarżąca odnotowała znaczny spadek dochodu w latach pandemii, co - poza wzrostem konkurencyjności – przyczyniło się do tego, iż z końcem września 2022 r., skarżąca wypowiedziała umowę najmu lokalu w miejscowości G. i zamknęła prowadzony tam od wielu lat sklep spożywczo - przemysłowy, co doprowadziło do nieuwzględnienia skargi przez WSA w Łodzi i braku uchylenia wskazanych decyzji ZUS; f) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., przekroczenia zasady swobodnej oceny dowodów i nie odniesienia się przez sąd do kwestii pominięcia przez organ oceny okoliczności związanych z przyczyną nieopłacania składek do ZUS w terminie oraz niewykrycia tego błędu przez żaden organ administracji państwowej przez dekadę, co doprowadziło do osiągnięcia przez dług niebotycznych rozmiarów, braku zawinienia skarżącej w tym zakresie, co doprowadziło do nieuwzględnienia skargi przez WSA w Łodzi i braku uchylenia wskazanych decyzji ZUS; g) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., przekroczenia zasady swobodnej oceny dowodów i wskazania przez sąd, że zdaniem organu administracji w aktach sprawy brak jest dowodów na trwałe wykluczenie skarżącej z rynku pracy ze względu na stan zdrowia lub konieczność sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny, co ma - zdaniem ZUS - przesądzać o niespełnieniu przesłanki z § 3 ust. 1 pkt Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, bowiem skarżąca jest aktywna zawodowo i prowadzi nadal działalność gospodarczą, podczas gdy okoliczność wykluczenia z rynku pracy nie stanowi ustawowej przesłanki do umorzenia zaległości w całości lub w części, a wykazać należy, że osiągany przez skarżącą dochód to dochód, który pozwoli (bądź nie) na zaspokojenie zaległej należności oraz o to, czy przewlekła choroba pozbawia ją tej możliwości czy też nie, co doprowadziło do nieuwzględnienia skargi przez WSA w Łodzi i braku uchylenia wskazanych decyzji ZUS; h) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów przez sąd i uznanie za zasadne i prawidłowe przyjęcie przez organ, że koszty ponoszone w każdym gospodarstwie domowym, związane z wydatkami na zakup żywności, ubrań czy środków higienicznych nie mają wpływu na stałe miesięczne koszty utrzymania i nie są to koszty nadzwyczajne podczas gdy z § 3 ust. 1 pkt 1 cytowanego rozporządzenia wynika, że możliwość umorzenia należności pojawia się także w sytuacji, w której opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a więc potrzeb związanych z wyżywieniem. W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, rozpoznanie skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] marca 2022 r.; ewentualnie uwzględnienie skargi, uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Sądowi I instancji. Nadto skarżąca wniosła o zasądzenie kosztów postępowania oraz zrzekła się rozprawy. Argumenty na poparcie zarzutów przytoczono w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. Organ nie skorzystał z prawa wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną oraz nie wnosił o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje: Skarga kasacyjnie nie zasługuje na uwzględnienie. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a. wobec zrzeczenia się rozprawy przez stronę wnoszącą skargę kasacyjną oraz niezażądania przeprowadzenia rozprawy przez stronę przeciwną. Zgodnie z art. 183 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Wobec powołania w skardze kasacyjnej obu podstaw kasacyjnych w pierwszej kolejności należy rozpoznać zarzuty naruszenia prawa procesowego, dopiero bowiem prawidłowe poczynienie ustaleń faktycznych pozwala na ocenę zasadności zastosowania prawa materialnego. W rozpoznawanej sprawie jest to tym bardziej uzasadnione, że w skardze kasacyjnej nie postawiono zarzutu błędnej wykładni prawa materialnego, jak i nie ma sporu co do relewantnych prawnie okoliczności faktycznych, co z kolei uzasadniałoby uprzednie ustalenie zakresu postępowania dowodowego na gruncie prawa materialnego. Na wstępie wskazać trzeba, że skarżąca kasacyjnie nie podniosła jakichkolwiek zarzutów w zakresie ustaleń, co do braku upływu terminu przedawnienia. Tym samym stanowisko Sądu I instancji wypowiedziane w ślad za organem, że nie doszło do przedawnienia zaległości składkowych objętych kontrolowana decyzją jest na gruncie tej sprawy wiążące. Odnosząc się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania sformułowanych w punkcie 2 ppkt a-h petitum niniejszej skargi, które zmierzają do wykazania, że Sąd I instancji niesłusznie zaakceptował, jako prawidłowe, stanowisko organu podczas gdy, zdaniem skarżącej kasacyjnie, organ wadliwie przeprowadził postępowanie dowodowe oraz przekroczył zasadę swobodnej oceny dowodów należy stwierdzić, że omawiane zarzuty nie są trafne. Należy podzielić pogląd Sądu I instancji, że przeprowadzona przez organ ocena okoliczności mających wpływ na finalne rozstrzygnięcie odmawiające stronie umorzenia należności z tytułu składek znajduje potwierdzenie w dokumentach znajdujących się w aktach sprawy a wyciągnięte przez organ wnioski nie są rezultatem dowolnej oceny zgromadzonego materiału. Niewątpliwie trudna sytuacja zdrowotna wnioskodawczyni opisana szczegółowo w zaskarżonym wyroku (a wcześniej w decyzji) została wzięta pod uwagę przez organ o czym świadczy treść uzasadnienia decyzji oraz rozważania Sądu I instancji. Jednakże wobec tego, że na dzień wydania zaskarżonej decyzji wnioskodawczyni posiadała majątek ruchomy i nieruchomości, była nadal aktywna zawodowo, prowadziła działalność gospodarczą organ nie dopatrzył się możliwości uwzględnienia wniosku o umorzenie. W tym ostatnio wymienionym aspekcie (aktywności zawodowej) należy rozumieć krytykowaną przez skarżącą kasacyjnie wypowiedź organu, że wnioskodawczyni nie jest wykluczona z rynku pracy (v. zarzut ppkt g/ petitum skargi kasacyjnej). Dodać trzeba, że według oświadczenia skarżącej kasacyjnie (v. ppkt e/ petitum skargi kasacyjnej) dopiero z końcem września 2022 r. tj. po wydaniu decyzji zaskarżonej do WSA w Łodzi strona zamknęła prowadzony sklep spożywczo-przemysłowy w G. Tym samym nie można skutecznie czynić Sądowi I instancji zarzutu, że wadliwie zaakceptował ocenę organu odnośnie do wpływu pandemii COVID-19 na możliwość opłacania przez stronę należności z tytułu składek. Odnosząc się natomiast do zanegowania przez stronę oceny Sądu I instancji wyrażonej w odniesieniu do stanowiska organu w zakresie możliwości umorzenia należności, gdy chodzi o przesłankę z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wypada podkreślić, że – jak się wydaje z oczywistych względów – skarżąca kasacyjnie pomija, iż przedstawiona przez wnioskodawczynię dokumentacja obrazująca jej sytuację majątkową i finansową nie była rzetelna. Trudno nie zgodzić się w tym zakresie z Sądem I instancji. Skoro skarżąca kasacyjnie podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem, synem, synową i dwójką małoletnich wnuków powinna rzetelnie przedstawić sytuację finansową wszystkich osób wchodzących w skład tego wspólnego gospodarstwa domowego. Powyższe ma zasadnicze znaczenie przy ustaleniu tzw. minimum socjalnego. Tymczasem, co wynika z decyzji, dopiero z ustaleń urzędowych powzięto informację, że synowa skarżącej prowadzi od 27 maja 2020 r. własną działalność gospodarczą. Trudno przyjąć, że prowadząc wspólne gospodarstwo ta okoliczność nie była znana wnioskującej. Jest to kwestia niezależna od tego czy stronie była wiadoma wysokość dochodów uzyskiwana z tej działalności przez synową (wniosek o umorzenie wpłynął do organu 15 grudnia 2021 r.). Tymczasem wnioskodawczyni nie podała organowi zasadniczej informacji tj. o wzmiankowanej działalności gospodarczej prowadzonej przez jej synową. Tym samym stwierdzenie organu, a w ślad za nim Sądu I instancji, że strona nie wykazała, iż uregulowanie należności z tytułu nieopłaconych składek doprowadzi do niemożności zaspokojenia jej niezbędnych potrzeb życiowych nie jest dowolne. Zwłaszcza, że - jak podaje Sąd I instancji w ślad za organem - na bieżąco są regulowane zobowiązania związane z utrzymaniem skarżącej a z akt sprawy nie wynika, aby strona posiadała zaległości z regulowaniem zobowiązań wobec dostawców prądu, gazu etc. Tym samym podjęta w niniejszej skardze kasacyjnej próba przerzucenia na organ obowiązku czynienia z urzędu ustaleń odnośnie do sytuacji majątkowej wnioskodawczyni w aspekcie wykazania sytuacji majątkowej synowej w powołaniu się na obowiązek dążenia do prawdy obiektywnej (v.ppkt b/ petitum skargi kasacyjnej) nie może być uznana za skuteczną a więc podważającą prawidłowość zaskarżonego wyroku. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, brak podania przez wnioskodawcę w toku postępowania administracyjnego w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek rzetelnych informacji na temat swojej sytuacji osobistej i majątkowej nie pozwala na uwzględnienie wniosku nawet w części tj. na częściowe umorzenie należności. Zatem za nietrafny należy uznać zarzut sformułowany w ppkt a/ petitum niniejszej skargi kasacyjnej. Powyższa ocena zarzutów procesowych i brak podważenia stanu faktycznego przyjętego za podstawę faktyczną rozstrzygnięcia, determinowała również ocenę zarzutów naruszenia prawa materialnego .Brak podważenia stanu faktycznego w sprawie skutkować musi uznaniem za niezasadne zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego podniesionych w punkcie 1 lit a-c petitum wniesionego środka zaskarżenia. Zgodnie bowiem z ugruntowanym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowiskiem, nie ma możliwości skutecznego powoływania się na zarzut niewłaściwego zastosowania prawa materialnego w sytuacji, gdy nie zakwestionowano równocześnie ustaleń stanu faktycznego, na których oparto zaskarżone rozstrzygnięcie. Wynika to bowiem z okoliczności, że błędne zastosowanie (niezastosowanie) przepisów materialnoprawnych zasadniczo pozostaje w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego sprawy i może być wykazane pod warunkiem wcześniejszego obalenia tych ustaleń czy też dowiedzenia ich wadliwości (np. wyroki NSA z 5 września 2014 r., sygn. I OSK 1119/13; z 15 czerwca 2021 r., sygn. III OSK 181/21 – oba dost. w CBOiS – orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.