I GSK 248/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Piotr Pietrasz Sędzia NSA Joanna Wegner Sędzia del. WSA Piotr Kraczowski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 29 kwietnia 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 20 listopada 2024 r. sygn. akt I SA/Lu 405/24 w sprawie ze skargi I. K. na postanowienia Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 kwietnia 2024 r. nr 200000.71.2024.RED.357.ZZ.PRS w przedmiocie sprzeciwu na czynność egzekucyjną 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz I. K. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie (dalej: WSA, sąd) wyrokiem z 20 listopada 2024 r., sygn. akt I SA/Lu 405/24, w wyniku rozpoznania skargi I. K.(dalej: skarżąca) na postanowienie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: organ, Prezes ZUS) z 23 kwietnia 2024 r. nr 200000.71.2024.RED.357.ZZ.PRS w przedmiocie oddalenia sprzeciwu na czynność egzekucyjną – uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie ZUS z 15 marca 2024 r. nr 200000.71.2024.RED.357.ZZ oraz zasądził od organu na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania. Skargę kasacyjną od wyroku wniósł organ, zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono: 1. na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.; dalej: ppsa) naruszenie przepisów postępowania, których uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ppsa w zw. z art. 7, art. 8, art. 75 § 1 zw. z art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572; dalej: kpa) polegające na uwzględnieniu skargi na skutek dokonania przez WSA wadliwej oceny kontroli legalności działania organu administracji publicznej i uznania, że zebrany przez organ administracji materiał dowodowy wskazywał, iż organ rentowy w sposób nieuprawniony skierował egzekucję do nieruchomości, która została nabyta w czasie trwania małżeństwa i wspólności majątkowej małżeńskiej i tym samym pominął całkowicie fakt, iż małżonkowie nie dokonali podziału majątku wspólnego a celem zawarcia umowy o rozdzielności majątkowej było uniknięcie odpowiedzialności za zobowiązania, co wskazuje na pozorność umowy; 2. na podstawie art. 174 pkt 1 ppsa naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię w szczególności art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ppsa w z art. 29 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2022 r. poz. 2651 ze zm.; dalej: op) i art. 27f § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2023 r. poz. 2505 ze zm., dalej: upea), i stwierdzenie, że sprzeciw skarżącej był w pełni uzasadniony, bowiem przedstawione w nim okoliczności wskazują na brak podstaw do kierowania egzekucji do majątku innego niż osobisty zobowiązanego, w sytuacji gdy małżonkowie nie dokonali podziału nieruchomości stanowiącej przedmiot sprzeciwu, a tym samym nie doszło do wyłączenia odpowiedzialności małżonki zobowiązanego majątkiem wspólnym za zobowiązania męża. W oparciu o powyższe skarżący kasacyjnie organ wniósł o: rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie do ponownego rozpatrzenia WSA oraz zasądzenie kosztów postępowania w tym koszów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę skarżąca, reprezentowana przez radcę prawnego, wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie od organu na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 183 § 1 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym. Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził aby w rozpoznawanej sprawie wystąpiła którakolwiek z przesłanek nieważności postępowania. Jak wynika z art. 193 ppsa (zdanie drugie), uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Przepis ten wyznacza granice, w jakich NSA uzasadnia z urzędu wydany wyrok w przypadku oddalenia skargi kasacyjnej. Wskazana regulacja – będąca przepisem szczególnym – modyfikuje normę zawartą w art. 141 § 4 ppsa, stosowanym odpowiednio w związku z art. 193 (zdanie pierwsze) ppsa, w ten sposób, że pozwala Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu ograniczyć się do oceny zarzutów skargi kasacyjnej, umożliwiając tym samym pominięcie tych elementów uzasadnienia wyroku, które nie są niezbędne dla wyjaśnienia istoty rozstrzygnięcia NSA. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że w rozpoznawanej sprawie przesłanka ta została spełniona. W przyjętym stanie faktycznym do rozpoznania sprawy WSA wskazał, że w związku z prowadzoną przez M. K. (małżonka skarżącej) działalnością gospodarczą powstała zaległość w opłacaniu składek. Wierzyciel 9 listopada 2023 r. wystawił tytuły wykonawcze, obejmujące należności na ubezpieczenie społeczne za luty, marzec i kwiecień 2012 r. Małżonkowie K. (pozostający w związku małżeńskim od 1998 r.) są współwłaścicielami nieruchomości (działki nr (...)), która została nabyta w 2010 r. w trakcie trwania wspólności majątkowej. Małżonkowie 1 sierpnia 2011 r. zawarli notarialną umowę o ustanowieniu rozdzielności majątkowej, nie dokonując podziału nabytej w trakcie trwania wspólności ustawowej nieruchomości. Na wniosek wierzyciela sąd wieczystoksięgowy, dokonał wpisu w księdze wieczystej wpisu hipoteki przymusowej. Skarżąca w sprzeciwie na ww. czynność egzekucyjną podniosła, że jest ona bezprawna, gdyż po zawarciu umowy majątkowej uzyskała udział we współwłasności tej nieruchomości (w ½ części), który stanowi jej majątek osobisty. Organy uznając sprzeciw za niezasadny wskazywały, że umowa o rozdzielności majątkowej nie spowodowała, iż nastąpił skutek prawny podziału i zniesienia współwłasności dotychczas zgromadzonego majątku wspólnego. Takie oświadczenie nie zostało zawarte w akcie notarialnym, a w księdze wieczystej nie dokonano zmiany w omawianym zakresie. W tym stanie rzeczy organ egzekucyjny, zgodnie z art. 29 § 1 op, może prowadzić egzekucję z majątku wspólnego małżonków, a więc również z prawa własności nieruchomości, która przysługuje małżonkom niepodzielnie. WSA uchylając postanowienia organów uznał racje skarżącej wskazując, że w wyniku zawarcia umowy o rozdzielności majątkowej z 1 sierpnia 2011 r., dotychczasowy majątek wspólny (wspólność bezudziałowa), przekształciła się we współwłasność w częściach równych, w której udziały każdego z małżonków we wszystkich należących do nich przedmiotach wynoszą po ½ części. Z tą chwilą powstały dwa majątki odrębne, wspólność majątkowa uległa zaś w całości zniesieniu. Inaczej byłoby jedynie wówczas, gdyby treść umowy przewidywała wyłącznie ograniczenie wspólności majątkowej, co nie miało miejsca w niniejszej sprawie. Powyższego nie zmienia wpis w księdze wieczystej, na który powołuje się organ. W księdze wieczystej nie dokonano wprawdzie, po zawarciu umowy z 1 sierpnia 2011 r., stosowanych zmian (co wymagało wniosku skarżącej lub jej małżonka), ale też i ZUS przy wniosku o wpis hipoteki przymusowej nie ujawnił faktu istnienia umowy majątkowej pomiędzy małżonkami. WSA wskazał, że zgodnie z art. 29 § 2 pkt 1 op, skutki prawne ograniczenia, zniesienia, wyłączenia lub ustania wspólności majątkowej nie odnoszą się do zobowiązań podatkowych powstałych przed dniem: zawarcia umowy o ograniczeniu lub wyłączeniu ustawowej wspólności majątkowej. W związku z powyższym, WSA uznał, powołując się na orzecznictwo, że wszelkie modyfikacje ustroju majątkowego małżonków są skuteczne w stosunku do zobowiązań składkowych w przypadkach enumeratywnie wymienionych w art. 29 § 2 op. A zatem odpowiedzialność małżonka majątkiem wspólnym obejmuje tylko podatki (a zatem i składki) wynikłe ze zobowiązań powstałych po powstaniu wspólności majątkowej oraz przed zawarciem umów o ograniczeniu lub wyłączeniu ustawowej wspólności majątkowej. Odpowiedzialność podatkowa osób pozostających w związku małżeńskim za zobowiązania powstałe przed zawarciem umów o ograniczeniu lub wyłączeniu ustawowej wspólności majątkowej kształtuje się tak, jakby do zawarcia tych umów nie doszło. Jeśli zaś zobowiązania powstały po zawarciu takich umów, odpowiedzialność współmałżonka jest z zasady wyłączona. Przy czym sąd podkreślił, że kategoryczne brzmienie art. 29 § 2 op przemawia za przyjęciem, że to nie świadomość organu rentowego takich wyłączeń, ale termin ich dokonania decyduje o zakresie odpowiedzialności współmałżonka za zobowiązania podatkowe małżonka. Tym samym w stosunku do zobowiązań publicznoprawnych zakres zniesienia odpowiedzialności małżonka podatnika po zawarciu umowy majątkowej ma odmienne rygory niż wynikające z prawa cywilnego, czego nie uwzględnił organ. WSA zakwestionował także twierdzenia organów o pozorności zawarcia umowy rozdzielności majątkowej. Skarżący kasacyjnie organ nie zgadza się ze stanowiskiem WSA zarzucając naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ppsa w zw. z art. 7, art. 8, art. 75 § 1 zw. z art. 77 § 1 i art. 80 kpa oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ppsa w z art. 29 § 2 pkt 1 op i art. 27f § 1 upea. Organ uważa, że był uprawniony do skierowania egzekucji do majątku wspólnego, gdyż małżonkowie nie dokonali podziału nieruchomości stanowiącej przedmiot sprzeciwu, a tym samym nie doszło do wyłączenia odpowiedzialności małżonki zobowiązanego majątkiem wspólnym za zobowiązania męża. Nie są to zarzuty usprawiedliwione. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że stan faktyczny sprawy przyjęty do jej rozpoznania i jego ocena przez WSA została dokonana w sposób właściwy z zastosowaniem prawidłowej wykładni przepisów materialnych. W myśl art. 27f § 1 upea, w sprawie odpowiedzialności majątkiem wspólnym małżonkowi zobowiązanego przysługuje prawo sprzeciwu. Podstawą sprzeciwu jest ograniczenie, zniesienie, wyłączenie lub ustanie odpowiedzialności całością albo częścią majątku wspólnego. W sprzeciwie określa się istotę i zakres żądania oraz dowody uzasadniające to żądanie. W myśl art. 29 § 2 pkt 1 op, skutki prawne ograniczenia, zniesienia, wyłączenia lub ustania wspólności majątkowej nie odnoszą się do zobowiązań podatkowych powstałych przed dniem: zawarcia umowy o ograniczeniu lub wyłączeniu ustawowej wspólności majątkowej. Z powyższego wynika, że małżonek odpowiada za zobowiązania podatkowe (tu składkowe) powstałe w czasie trwania wspólności majątkowej i odpowiedzialność ta obejmuje majątek wspólny. Moment powstania zobowiązania jest decydujący, a ustanie wspólności wyłącza możliwość sięgania do majątku drugiego małżonka za zobowiązania późniejsze. W rozpoznawanej sprawie zobowiązanie składkowe z tytułu niepłaconych składek powstało w 2012 r., a wspólność majątkowa ustała w sierpniu 2011 r. W konsekwencji brak jest podstaw do przypisania odpowiedzialności skarżącej (żonie). Wynika to z tego – jak prawidłowo przyjął WSA – że z chwilą zawarcia umowy wspólność majątkowa przekształca się we współwłasność ułamkową, każdy z małżonków posiada udział (tu: ½), a za zobowiązania jednego z małżonków powstałe po tej dacie odpowiada wyłącznie on sam. W tej sytuacji organ egzekucyjny mógł prowadzić egzekucję z majątku osobistego męża skarżącej i prowadzić egzekucję z jego udziału w nieruchomości (½). Nie był natomiast uprawniony do objęcia egzekucją udziału żony, traktowania nieruchomości jako nadal objętej wspólnością majątkową. Powyższego nie zmienia fakt, że księga wieczysta wskazywała na wspólność majątkową. Ta okoliczność może uzasadniać podjęcie czynności przez organ w zaufaniu do jej treści, jednak nie kreuje odpowiedzialności materialnoprawnej, ponieważ to rzeczywisty stan prawny (rozdzielność majątkowa) ma pierwszeństwo przy ocenie odpowiedzialności. W tej sytuacji w zaskarżonym wyroku WSA prawidłowo stwierdził, że organy naruszyły przepisy prawa materialnego i procesowego, w szczególności art. 29 § 2 op, poprzez bezpodstawne objęcie skarżącej odpowiedzialnością za zobowiązanie powstałe po ustaniu wspólności majątkowej, skierowanie egzekucji do składnika majątkowego nienależącego do zobowiązanego. Wpisanie hipoteki na całej nieruchomości, przy jednoczesnym objęciu żony tytułem wykonawczym, oznacza naruszenie art. 27f § 1 upea, ponieważ zabezpieczenie wykracza poza majątek zobowiązanego, oraz pośrednio narusza zasadę odpowiedzialności z Ordynacji podatkowej, na co także zwrócił uwagę WSA w zaskarżonym wyroku. Prawidłowe działanie organu powinno ograniczyć się do egzekucji z majątku zobowiązanego (męża skarżącej), w tym jego udziału w nieruchomości. Brak podziału majątku po ustanowieniu rozdzielności niczego nie zmienia dla odpowiedzialności za długi powstałe później. W tej sytuacji prawidłowe działanie organu egzekucyjnego powinno polegać na wystawieniu tytułu wykonawczego wyłącznie przeciwko zobowiązanemu (małżonkowi skarżącej), skierowaniu egzekucji tylko do jego majątku, w tym udziału w nieruchomości oraz ograniczenia wpisu hipoteki przymusowej do tego udziału. Natomiast objęcie skarżącej (małżonki) egzekucją oraz całej nieruchomości narusza przepisy prawa, w szczególności art. 29 § 2 op. Powyższe oznacza, że aktualność zachowują wszystkie wskazania zawarte w motywach zaskarżonego wyroku WSA. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 ppsa orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej. O zasądzeniu kosztów postępowania kasacyjnego Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 204 pkt 2 w zw. z art. 205 § 2 ppsa. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radcy prawnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935). Zasądzone koszty (240 zł) obejmują koszt sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną przez profesjonalnego pełnomocnika, który reprezentował skarżącą przed sądem pierwszej instancji.