I GSK 237/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Piotr Pietrasz Sędzia NSA Joanna Wegner Sędzia del. WSA Piotr Kraczowski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 29 kwietnia 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Wojewody Śląskiego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 22 października 2024 r. sygn. akt I SA/Gl 203/24 w sprawie ze skargi I. G. na postanowienie Wojewody Śląskiego z dnia 29 listopada 2023 r. nr BOXI.3150.31.2022 w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach (dalej: WSA, sąd) wyrokiem z 22 października 2024 r., sygn. akt I SA/Gl 203/24, w wyniku rozpoznania skargi I.G. (dalej: skarżąca) na postanowienie Wojewody Śląskiego (dalej: Wojewoda, wierzyciel) z 29 listopada 2023 r. nr BOXI.3150.31.2022 w przedmiocie zarzutu w postępowaniu egzekucyjnym, uchylił zaskarżone postanowienie. Sąd orzekał w następującym stanie sprawy. Pismem z 22 września 2023 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w R. przekazał organowi zarzut skarżącej, w którym podniesiono nieistnienie obowiązku stwierdzonego tytułem wykonawczym (nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze w okresie od 1 kwietnia do 31 grudnia 2016 r.) wskutek umorzenia tego postępowania w postępowaniu upadłościowym. Wojewoda postanowieniem z 17 października 2023 r., wydanym na podstawie art. 34 § 2 zw. z art. 17 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2023 r. poz. 2505 ze zm.; dalej: upea), oddalił zarzut. Zdaniem organu zarzut nie zasługiwał na uwzględnienie, ponieważ decyzja Wojewody orzekająca o nienależnie pobranym ww. świadczeniu wychowawczym została wydana 27 czerwca 2022 r. i stała się ostateczna 2 sierpnia 2022 r. Zatem wymagalność tej decyzji powstała w dacie jej ostateczności, a nastąpiło to już po upadłości skarżącej, która została ogłoszona postanowieniem Sądu Rejonowego w G. z 13 lipca 2021 r. sygn. akt (...). W konsekwencji zobowiązanie to nie może podlegać ochronie związanej z umorzeniem zobowiązań w procedurze insolwencyjnej. Wojewoda postanowieniem z 29 listopada 2023 r. utrzymał w mocy ww. postanowienie. W uzasadnieniu tego postanowienie dodatkowo zaznaczono, że skarżąca nie poinformowała Wojewody o toczącym się postępowaniu upadłościowym. Organ wskazał na art. 25 ust. 9 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r., poz. 421 ze zm.; dalej: uppwd) stwierdzając, iż norma ta określa w jaki sposób należy obliczyć odsetki od nienależnie pobranego świadczenia, a nie stanowi o tym, kiedy decyzja nakazująca zwrot nienależnie pobranego świadczenia staje się wymagalna. Ponadto z uwagi na niezgłoszenie przez zobowiązaną wierzytelności objętej decyzją Wojewody z 27 czerwca 2022 r. jako spornej, bądź niewymagalnej w toczącym się wobec niej postępowaniu upadłościowym, nie może ona podlegać ochronie związanej z umorzeniem zobowiązań w procedurze insolwencyjnej. Zaskarżonym wyrokiem WSA uchylił postanowienie z 29 listopada 2023 r. Sąd wskazał, że postanowieniem z 13 lipca 2021 r. Sądu Rejonowego w G. sygn. akt (...)ogłoszono upadłość skarżącej jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej i wezwano wierzycieli upadłej do zgłaszania wierzytelności w terminie 30 dni. We wniosku skarżącej o ogłoszenie upadłości z 25 marca 2021 r., w spisie wierzycieli znajdował się M (...), wartość wierzytelności 4 500 zł z terminem zapłaty 1 grudnia 2020 r. Z akt sprawy wynika, iż Syndyk Masy Upadłości pismem z 15 lipca 2021 r. zawiadomiła M(...) o ogłoszeniu upadłości skarżącej, informując o możliwości zgłoszenia wierzytelności wraz ze wskazaniem stosownych dowodów. Następnie postanowieniem z 22 września 2022 r. sygn. akt (...)Sąd Rejonowy w G.ustalił plan spłaty wierzycieli, w którym nie wskazano spornej należności z uwagi na jej niezgłoszenie. Jednocześnie sąd ten umorzył zobowiązania skarżącej powstałe przed ogłoszeniem upadłości, tj. przed 13 lipca 2021 r. bez ustalania planu spłaty wierzycieli, z wyłączeniem zobowiązań, o których mowa w art. 49121 ust. 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 794; dalej: prawo upadłościowe). Na podstawie takich ustaleń organ przyjął, że wobec skarżącej nie zostały umorzone należności z tytułu świadczenia wychowawczego pobrane przez skarżącą nienależnie w okresie od 1 kwietnia do 31 grudnia 2016 r., ponieważ wymagalność tego zobowiązania powstała dopiero na skutek uprawomocnienia się decyzji organu z 26 czerwca 2022 r. Sąd stwierdził, że stanowisku organu jest błędne. Wynika to z tego, że zgodnie z art. 25 ust. 1 uppwd, osoba, która pobrała nienależne świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Powyższa norma wskazuje, iż pobrane przez skarżącą świadczenie wychowawcze jako świadczenie nienależne powstaje już z momentem nienależnego pobrania przez osobę nieuprawnioną. W konsekwencji, jego wymagalność powstaje z momentem nienależnego pobrania. Oznacza to, że decyzja Wojewody z 27 czerwca 2022 r., którą uznano ww. świadczenie za nienależnie pobrane, ma charakter deklaratoryjny a nie konstytutywny. Decyzja ta nie kreuje spornego zobowiązania, a wyłącznie stwierdza jego istnienie. Zatem sporne zobowiązanie powstało datą 13 lipca 2021 r. i zostało objęte umorzeniem, o którym mowa w ww. postanowieniu Sądu Rejonowego. Ponadto WSA wskazał, że pismo Syndyka Masy Upadłości z 15 lipca 2021 r. w którym zawiadomiono M(...) o ogłoszeniu upadłości skarżącej, informując o możliwości zgłoszenia wierzytelności, w przypadku uznania się za organ niewłaściwy, M(...) winien był – na podstawie art. 65 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 512; dalej: kpa) – przekazać ww. pismo do organu właściwego, czego nie uczyniono. W rezultacie WSA stwierdził, że organ naruszył art. 491 prawa upadłościowego i art. 33 § 2 pkt 1 oraz art. 34 § 2 pkt 1 i 2 upea, w związku z czym na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 953; dalej: ppsa) uchylił zaskarżone postanowienie. Skargę kasacyjną złożył Wojewoda, skarżąca wyrok w całości, zarzucając: I. na podstawie art. 174 pkt 1 ppsa naruszenie prawa materialnego, przez: 1. błędną wykładnię art. 25 ust. 1 uppwd poprzez uznanie, że zobowiązanie z tytułu zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego powstaje (i staje się wymagalne) z chwilą pobraniu świadczenia przez osobą nieuprawnioną, podczas gdy skonkretyzowane w drodze decyzji administracyjnej zobowiązanie do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego powstaje z chwilą, gdy decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego stanie się ostateczna, a zatem rozstrzygnięcie o zobowiązaniu do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego ma charakter konstytutywny; 2. niewłaściwe zastosowanie art. 49121 ust. 1 prawa upadłościowego polegające na uznaniu, że na gruncie niniejszej sprawy doszło do umorzenia zobowiązania z tytułu zwrotu świadczenia wychowawczego nienależnie pobranego przez stronę przeciwną w okresie od 1 kwietnia do 31 grudnia 2016 r., jako powstałego przed dniem ogłoszenia upadłości strony przeciwnej (13 lipca 2021 r.), co doprowadziło WSA do uchylenia zaskarżonego postanowienia w przedmiocie zarzutu w postępowaniu egzekucyjnym opartego na przesłance nieistnienia obowiązku stwierdzonego tytułem wykonawczym, gdy zobowiązanie do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego powstało na mocy konstytutywnego rozstrzygnięcia zawartego w pozostającej w obrocie prawnym decyzji Wojewody z 27 czerwca 2022 r., która stała się ostateczna 2 sierpnia 2022 r., tj. już po ogłoszeniu upadłości strony przeciwnej, a tym samym zobowiązanie to nie mogło ulec umorzeniu w oparciu o art. 49121 ust. 1 prawa upadłościowego II. na podstawie art. 174 pkt 2 ppsa naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 33 § 2 pkt 1 upea, poprzez uchylenie zaskarżonego postanowienia na skutek błędnego uznania, że wierzyciel niesłusznie oddalił zarzut nieistnienia obowiązku stwierdzonego tytułem wykonawczym, gdy obowiązek istnieje i wynika z pozostającej w obrocie prawnym decyzji, a zatem skarga powinna podlegać oddaleniu na podstawie art. 151 ppsa; 2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 65 § 1 kpa poprzez uznanie, że MOPS był zobowiązany do przekazania skarżącemu kasacyjnie organowi pisma syndyka informującego o ogłoszeniu upadłości strony przeciwnej, gdy art. 65 kpa ma zastosowanie do podań składanych w administracyjnym postępowaniu jurysdykcyjnym, a nie do wszystkich pism jakie mogą wpłynąć do organu administracji publicznej, co doprowadziło WSA do uznania, że strona przeciwna poinformowała skarżący organ o toczącym się postępowaniu upadłościowym, a tym samym nie ponosi winy umyślnej w niezgłoszeniu spornego zobowiązania, w dalszej kolejności do uznania, że sporne zobowiązanie uległo umorzeniu, co w konsekwencji doprowadziło do uchylenia zaskarżonego postanowienia. Z uwagi na powyższe organ wniósł o uchylenie wyroku w całości oraz oddalenie skargi w całości, ewentualnie uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA, zasądzenie od strony przeciwnej na jego rzecz kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Organ oświadczył, że zrzekam się przeprowadzenia rozprawy. Skarżąca odpowiedzi na skargę kasacyjną nie złożyła. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 183 § 1 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym. Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził aby w rozpoznawanej sprawie wystąpiła którakolwiek z przesłanek nieważności postępowania. Tak jak wskazał sąd w motywach zaskarżonego wyroku, istotą sporu w sprawie była zasadność zgłoszonego przez skarżącą zarzutu w sprawie egzekucji administracyjnej nieistnienia obowiązku z tytułu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego za okres od 1 kwietnia do 31 grudnia 2016 r. WSA uznał rację skarżącej, że sporne zobowiązanie zostało umorzone na skutek ogłoszenia upadłości skarżącej przez Sądu Rejonowy w G.. Zdaniem zaś skarżącego kasacyjnie organu sporne zobowiązanie nie zostało umorzone na skutek ogłoszenia upadłości skarżącej, ponieważ jego wymagalność powstała po 13 lipca 2021 r. Powyższe stanowisko organu, wywodzone m.in. z treści art. 25 uppwd, oparte jest na założeniach, że decyzja Wojewody z 27 czerwca 2022 r. ma charakter konstytutywny, ostateczność tej decyzji zamyka możliwość podnoszenia zarzutów, a braku wiedzy organu o upadłości skarżącej wyłącza jej znaczenie. Nie są to zarzuty trafne. Wstępnie wskazać należy, że z uzasadnienia decyzji Wojewody z 27 czerwca 2022 r. o uznaniu świadczenia wychowawczego za okres od 1 kwietnia 2016 r. do 31 grudnia 2016 r. za nienależnie pobrane wynika, że świadczenie to zostało przyznane decyzją Burmistrza Miasta R. z 13 czerwca 2016 r., a następnie decyzją z 16 grudnia 2020 r. ten sam organ uchylił decyzję z 13 czerwca 2016 r. Okoliczność ta była przyczyną tego, że skarżąca składając 25 marca 2021 r. wniosek o ogłoszenie upadłości miała świadomość, że sporne świadczenie było nienależne i dlatego w spisie wierzycieli ujęła wierzytelność w wysokości 4 500 zł wskazując nazwę wierzyciela (M(...)). Następnie Sąd Rejonowy w G. w postanowieniu z 22 września 2022 r. sygn. akt (...) umorzył tę wierzytelność (pkt 2) jaką powstałą przed dniem 13 lipca 2021 r. Naczelny Sąd Administracyjny w tej sytuacji podziela stanowisko WSA, że decyzja Wojewody z 27 czerwca 2022 r. nie stworzyła "konstytutywnie" spornego zobowiązanie po upadłości konsumenckiej skarżącej, lecz tylko potwierdziła oraz skonkretyzowała obowiązek zwrotu istniejącego wcześniej nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Stanowisko skarżącego kasacyjnie organu jest błędne, ponieważ utożsamia formalny moment wydania decyzji administracyjnej z momentem powstania zobowiązania materialnoprawnego. Tymczasem zgodnie z art. 25 ust. 1 uppwd osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. W stanie faktycznym niniejszej sprawy źródłem zobowiązania nie była decyzja Wojewody z 27 czerwca 2022 r., lecz obowiązek zwrotu wynikał z faktu pobrania świadczenia, a następnie odpadnięcie podstawy prawnej jego otrzymania oraz uchylenie decyzji przyznającej świadczenie (decyzja Burmistrza z 16 grudnia 2020 r.). Zatem WSA prawidłowo przyjął, że decyzja Wojewody z 27 czerwca 2022 r. nie wykreowała nowego stosunku prawnego, lecz ustaliła wysokość należności i formalnie potwierdziła obowiązek zwrotu. W związku z tym decyzja ta miała charakter deklaratoryjno-konkretyzujący, a nie czysto konstytutywny. Podkreślić należy, że w najistotniejszą w sprawie okolicznością było zaś to, że skarżąca uwzględniła wierzytelność we wniosku upadłościowym, podając konkretną jej wysokość (4 500 zł z tytułu świadczenia wychowawczego). Tak więc sporna wierzytelność była znana i skonkretyzowana przed upadłością konsumencką, tj. przed 13 lipca 2021 r. Nie było to więc zobowiązanie hipotetyczne, przyszłe albo nieistniejące. Skoro bowiem wierzytelność została zgłoszona do upadłości i objęta postanowieniem o oddłużeniu, to oznacza, że już wówczas funkcjonowała w obrocie prawnym jako istniejący dług. Ważne jest i to, że prawomocne postanowienie sądu upadłościowego obejmuje wszystkie zobowiązania powstałe przed dniem ogłoszenia upadłości, niezależnie od późniejszych czynności technicznych lub proceduralnych wierzyciela. Skutki postępowania upadłościowego wynikające z prawomocnego postanowienia sądu mają bowiem charakter erga omnes. Brak zaś zawiadomienia Wojewody przez syndyka nie pozbawia skutków oddłużenia. Co prawda w skardze kasacyjnej trafnie zarzucono, że WSA błędnie wytknął organowi naruszenie art. 65 kpa, który nie ma zastosowania w postępowaniu dotyczącym upadłości konsumenckiej. Niemniej jednak zawiadomienia przez syndyka M(...) a nie Wojewody (wierzyciela) nie niweczy tego, że wierzytelność ta była znana, została ujawniona w postępowaniu upadłościowym i objęta postanowieniem sądu. Bowiem skutki umorzenia wynikają z orzeczenia sądu upadłościowego, a nie z technicznego faktu doręczenia zawiadomienia konkretnej jednostce organizacyjnej. W konsekwencji egzekwowana należność (4 500 zł) była objęta oddłużeniem konsumenckim, a prowadzenie egzekucji naruszało skutki prawomocnego postanowienia sądu upadłościowego. Tak więc WSA trafnie uznał, że – wbrew zarzutom skargi kasacyjnej – egzekucja administracyjna prowadzona jest w stosunku do zobowiązania, które zostało prawomocnie umorzone w postępowaniu upadłościowym, co narusza art. 33 § 2 pkt 1 upea. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 ppsa orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej.