I GSK 1415/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Wegner Sędzia NSA Bogdan Fischer Sędzia del. WSA Piotr Kraczowski (spr.) Protokolant asystent sędziego Jarosław Lubryczyński po rozpoznaniu w dniu 3 września 2025 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej I. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 13 kwietnia 2022 r. sygn. akt I SA/Sz 81/22 w sprawie ze skargi I. M. na decyzję Dyrektora Zachodniopomorskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Szczecinie z dnia 6 grudnia 2021 r. nr 9016.2021.129/M.69120 w przedmiocie płatności rolnośrodowiskowej oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie (dalej: WSA lub sąd) wyrokiem z 13 kwietnia 2022 r., sygn. akt I SA/Sz 81/22 oddalił skargę I. M. (dalej: skarżąca) na decyzję Dyrektora Zachodniopomorskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dalej: Dyrektor ARiMR) z 6 grudnia 2021 r. nr 9016.2021.129/M.69120 w przedmiocie płatności rolnośrodowiskowej na 2015 r. Skargę kasacyjną od ww. wyroku złożyła skarżąca zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu wyrokowi – na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej: ppsa) – zarzucono naruszenie prawa materialnego, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: art. 4 rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) nr 809/2014 z dnia 17 lipca 2014 r., ustanawiającego zasady stosowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady z (UE) nr 1306/2013 w odniesieniu do zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli, środków rozwoju obszarów wiejskich oraz zasady wzajemnej zgodności (Dz. Urz. UE. L. 2014.227.69; dalej: rozporządzenie 809/2014), poprzez dokonanie wykładni zawężającej pojęcia "dobrej wiary", i tym samym błędnego przyjęcia, iż samo stwierdzenie braku należytej staranności wyłącza zasadę "dobrej wiary", pomimo braku formalnego wezwania ze strony organu do złożenia wyjaśnień i wytłumaczenia nieścisłości, wątpliwości w sytuacji, gdy samo wstąpienie braku należnej staranności nie wzbudza poważnych wątpliwości. W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi, a także zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego radcy prawnego i opłaty skarbowej od pełnomocnictwa, wg norm prawem przepisanych. Skarżąca wniosła o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. Dyrektor ARiMR nie złożył odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. W myśl art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (podstaw kasacyjnych), chyba że zachodzą przesłanki nieważności postępowania sądowego wymienione w § 2 powołanego artykułu. Takich jednak przesłanek w niniejszej sprawie z urzędu nie odnotowano. Jak wynika z art. 193 ppsa (zdanie drugie), uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Przepis ten wyznacza granice, w jakich NSA uzasadnia z urzędu wydany wyrok w przypadku oddalenia skargi kasacyjnej. Wskazana regulacja – będąca przepisem szczególnym – modyfikuje normę zawartą w art. 141 § 4 ppsa, stosowanym odpowiednio w związku z art. 193 (zdanie pierwsze) ppsa, w ten sposób, że pozwala Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu ograniczyć się do oceny zarzutów skargi kasacyjnej, umożliwiając tym samym pominięcie tych elementów uzasadnienia wyroku, które nie są niezbędne dla wyjaśnienia istoty rozstrzygnięcia NSA. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że w rozpoznawanej sprawie przesłanka ta została spełniona. Skarga kasacyjna zawiera jeden zarzut materialny, który dotyczy naruszenia art. 4 rozporządzenia 809/2014, poprzez dokonanie wykładni zawężającej pojęcia "dobrej wiary", i tym samym błędnego przyjęcia, iż samo stwierdzenie braku należytej staranności wyłącza zasadę "dobrej wiary", mimo braku formalnego wezwania ze strony organu do złożenia wyjaśnień i wytłumaczenia nieścisłości, wątpliwości w sytuacji, gdy samo wstąpienie braku należnej staranności nie wzbudza poważnych wątpliwości. Ustosunkowanie się do zarzutu wymaga krótkiego przypomnienia, że WSA rozpoznawał sprawę ponownie, w wyniku wcześniejszego uchylenia decyzji Dyrektora ARiMR z maja 2019 r. mocą wyroku z 5 marca 2020 r., sygn. akt I SA/Sz 620/19. W przywołanym wyroku WSA nakazał, aby uzupełnić akta postępowania o wydrukowane instrukcje wypełniania i składania wniosku o przyznanie płatności na 2015 r. w systemie e-Wniosek oraz wyjaśnić, czy skarżąca miała możliwość wydruku z systemu składanego wniosku ewentualnie zapisania go w drodze dokumentu elektronicznego. WSA wskazał także na potrzebę rozważenia oczywistości błędu oraz dobrej wiary strony, w kontekście regulacji art. 4 rozporządzenia 809/2014. Zaskarżonym wyrokiem WSA uznał, że organ wypełnił zalecenia przywołanego wyroku w obu obszarach. W zakresie kwestii zgłoszenia do płatności działek nie objętych zobowiązaniem w wariancie 1.1 za które to problemy miały odpowiadać niedostatki aplikacji e-wniosek stosowanej w 2015 r. Dyrektor ARiMR wskazał, że aplikacja e-wniosek w 2015 r. wymagała manualnego przypisania realizowanych wariantów dla każdej działki ujętej w przygotowywanym wniosku, umożliwiając wprowadzenie zapisu "bez płatności" dla działek, które do wsparcia w wariancie 1.1. się nie kwalifikowały, z uwagi na to, że w 2013 r. nie zostały objęte zobowiązaniem. Jasno wynika to ze strony 28 Instrukcji, gdzie zamieszczony jest zrzut Ekranu 52, wskazujący na obecność checkboxu "Bez płatności", zaznaczenie którego wskazywało, że rolnik nie ubiega się o płatność PRŚ do danej działki. Skarżąca z instrukcją wypełniania wniosku zapoznała się zbyt pobieżnie, stąd wynikające w tym wniosku błędy. Swojego stanowiska co do błędnego działania systemu skarżąca w żaden sposób nie wykazała np. poprzez złożenie wniosku wypełnionego tradycyjnie czy przedłożenie organowi korekty, bądź pisemnych wyjaśnień, wskazujących na brak możliwości należytego odzwierciedlenia jej roszczenia w aplikacji e-wniosek. Ponadto pomimo odebrania 9 czerwca 2017 r. wezwania do złożenia wyjaśnień, z takiej możliwości nie skorzystała. Odnosząc się zaś do wytycznych w zakresie dotyczącym art. 4 rozporządzenia 809/2014, w myśl którego – wnioski o przyznanie pomocy, wnioski o wsparcie, wnioski o płatność i dokumenty uzupełniające złożone przez beneficjenta mogą zostać skorygowane i poprawione w dowolnym czasie po ich złożeniu w przypadku stwierdzenia oczywistych błędów uznanych przez właściwy organ na podstawie ogólnej oceny danego przypadku, pod warunkiem że beneficjent działał w dobrej wierze – WSA podzielił rację Dyrektora ARiMR, że organ może uznać oczywiste błędy tylko w przypadku, gdy mogą one być bezpośrednio zidentyfikowane w wyniku sprawdzenia informacji zawartych w dokumentach, o których mowa w akapicie pierwszym. WSA następnie bardzo dokładnie odniósł się do działania w "dobrej wierze", o jakim mowa w art. 4 rozporządzenia 809/2014, które Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela. Otóż nie można mówić o działaniu w dobrej wierze, jeżeli skarżąca nieprawidłowo wypełniła wniosek w wyniku własnego zaniedbania, polegającego na skorzystaniu z nieznanego sobie narzędzia informatycznego bez uprzedniego zapoznania się z instrukcją jego działania i to w sytuacji, w której miała możliwość złożenia wniosku w formie papierowej. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że WSA trafnie wskazał, że dobrą wiarę uchyla już brak staranności, bowiem "w złej wierze jest ten, kto zna rzeczywisty stan prawny albo nawet wprawdzie go nie zna, ale mógł się o nim przy dołożeniu należytych starań dowiedzieć". Dobrą wiarę wyłącza ujawnienie takich okoliczności, które u przeciętnego człowieka powinny wzbudzić poważne wątpliwości, że nie przysługuje mu prawo do korzystania z rzeczy w dotychczasowym zakresie. Jako zasadę stosowaną w przypadku braku odmiennej woli ustawodawcy należy jednak przyjąć, że już zwykłe niedbalstwo, czyli brak należytej staranności, wyklucza dobrą wiarę. Generalnie w obrocie prawnym nie można bowiem usprawiedliwiać niedbalstwa. WSA trafnie powołał się w tym zakresie na pogląd Sąd Najwyższy w wyroku z 13 stycznia 2010 r., II CSK 374/09 (LEX nr 677771). Powyższe potwierdza także orzecznictwo sądowoadministracyjne, w którym również wskazuje się, że warunkiem uznania możliwości poprawienia oczywistego błędu jest stwierdzenie działania beneficjenta w dobrej wierze, to jest stwierdzenie takiego jego zachowania, które nie nasuwa uzasadnionych wątpliwości co do tego, że błąd był spowodowany celowo, lub wynikał z lekceważącego podejścia do wypełniania obowiązków beneficjenta przy składaniu wniosku i ewentualnym poprawianiu oczywistego błędu (por. wyroki NSA z 10 maja 2024 r., I GSK 1412/20, a także z 16 lipca 2025 r. I GSK 1659/22; dostępne na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Stąd mając na uwadze zaprezentowane pojęcie "dobrej wiary" zasadnie WSA zgodził się z Dyrektorem ARiMR, który zarzucił skarżącej brak staranności. Trafna w tym zakresie była uwaga organu, że gdyby taki błąd systemu istniał dotyczyłoby to również wniosków innych rolników, które to wnioski składane były w ramach prowadzonej działalności jako doradcy rolnośrodowiskowego czy eksperta przyrodniczego - a na którą to korespondencję elektroniczną obsługi wniosków powoływała się skarżąca. Podsumowując obowiązkiem rolnika ubiegającego się o przyznanie płatności jest więc dołożenie należytej staranności w wypełnieniu wniosku składanego do ARiMR. Rolnik bowiem ubiega się o przyznanie mu konkretnych świadczeń i musi spełniać wszystkie niezbędne wymagania. Odpowiedzialności za brak należytej staranności producenta rolnego w wypełnieniu wniosku o przyznanie płatności nie można przerzucać na pracowników organów, gdyż to rolnik ponosi odpowiedzialność za staranne wypełnienie wniosku o przyznanie płatności. W efekcie, Naczelny Sąd Administracyjny uznał zarzut skargi kasacyjnej za nieusprawiedliwiony i na podstawie art. 184 ppsa, skargę kasacyjną oddalił.