I FZ 9/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, po rozpoznaniu w dniu 26 marca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia D. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 2 listopada 2023 r. sygn. akt I SA/Lu 601/22 odrzucające wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi w sprawie ze skargi D. R. na decyzję Naczelnika Lubelskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Białej Podlaskiej z dnia 22 września 2022 r. nr 308000-COP.4103.23.2022 w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do grudnia 2018 r. postanawia uchylić zaskarżone postanowienie w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie. Sylwester Marciniak Sędzia NSA

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 2 listopada 2023 r., sygn. akt I SA/Lu 601/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie (dalej: sąd pierwszej instancji) odrzucił wniosek D. R. (dalej: skarżący) o przywrócenie terminu do wniesienia skargi na decyzję Naczelnika Lubelskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Białej Podlaskiej z dnia 22 września 2022 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do grudnia 2018 r. W uzasadnieniu postanowienia sąd pierwszej instancji wskazał, że postanowieniem z dnia 5 stycznia 2023 r. została odrzucona skarga skarżącego, jako wniesiona po terminie. W dniu 25 stycznia 2023 r. skarżący wniósł zażalenie na to postanowienie, a w dniu 15 lutego 2023 r. pełnomocnik skarżącego wniósł o przywrócenie terminu do wniesienia skargi. Powołując się na art. 88 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634, dalej: p.p.s.a.), sąd stwierdził, że wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi został nadany po upływie 7 dni od ustania przyczyny uchybienia tego terminu. Jako przyczynę uchybienia terminu skarżący wskazał niewiedzę o uchybieniu tego terminu, a niewiedza ta ustała z dniem 18 stycznia 2023 r., tj. z dniem doręczenia skarżącemu postanowienia o odrzuceniu skargi. W takiej sytuacji siedmiodniowy termin do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi upłynął z dniem 25 stycznia 2023 r. Wniosek został złożony dopiero w dniu 15 lutego 2023 r., a zatem po upływie ustawowego terminu, i jako spóźniony podlegał odrzuceniu na podstawie art. 88 p.p.s.a. Sąd zaznaczył równocześnie, że do czasu wyznaczenia pełnomocnika przyznanego po rozpoznaniu wniosku o prawo pomocy w tym zakresie skarżący był prawidłowo pouczany o przysługujących mu środkach zaskarżenia i terminach, przy czym do wniesienia skargi do sądu nie jest niezbędny udział fachowego pełnomocnika. Oczekiwanie na przyznanie pełnomocnika nie wstrzymuje biegu terminu do sporządzenia skargi. W zażaleniu na to postanowienie reprezentowany przez pełnomocnika skarżący wniósł o zastosowanie trybu autokontroli z art. 195 § 2 p.p.s.a., ewentualnie o zmianę zaskarżonego postanowienia przez wydanie postanowienia o przywróceniu terminu do wniesienia skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do sądu pierwszej instancji w celu merytorycznego rozstrzygnięcia wniosku o przywrócenie terminu, a także o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu w ramach prawa pomocy, według norm przepisanych, gdyż koszty te nie zostały opłacone w całości ani w części. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono: - nieważność postępowania (art. 183 § 2 pkt 5 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.) z uwagi na pozbawienie skarżącego możliwości obrony jego praw przez przyjęcie, że 7-dniowy termin do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do złożenia skargi upłynął dnia 25 stycznia 2023 r. w związku z uznaniem za prawnie skuteczne doręczenia bezpośrednio skarżącemu w dniu 18 stycznia 2023 r. postanowienia o odrzuceniu skargi i nieuwzględnienie okoliczności prawomocnego przyznania skarżącemu w dacie doręczenia prawa pomocy przez ustanowienie adwokata (postanowienie prawomocne dnia 15 stycznia 2023 r.), lecz niewyznaczenie imienne osoby pełnomocnika i wiążącego się z tym obowiązku dokonywania doręczeń wyłącznie pełnomocnikowi, a nadto specyfiki ustanawiania pełnomocnika z urzędu w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która wymaga, by od daty przyznania prawa pomocy do czasu wskazania konkretnego pełnomocnika przez właściwy organ samorządu zawodowego sąd – poza zwróceniem się do właściwego organu samorządu zawodowego – powstrzymał się od jakichkolwiek innych doręczeń i działań w sprawie (zwłaszcza że skarżący pozostaje tymczasowo aresztowany, a zatem możliwość prowadzenia przez niego swoich spraw i podjęcia obrony swoich praw jest istotnie ograniczona, w tym skarżący nie posiada swobodnego dostępu do komputera oraz połączenia z Internetem, istotnie ograniczone są też możliwości komunikowania się skarżącego z pełnomocnikiem, sądem czy urzędami); - naruszenie art. 87 § 1 i art. 88 w zw. z art. 67 § 5, art. 71 § 2 i art. 65 § 2 oraz art. 259 § 3 p.p.s.a. i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 6 maja 2020 r. w sprawie szczegółowego trybu i sposobu doręczania pism sądowych w postępowaniu cywilnym (Dz.U. poz. 819 ze zm., dalej: rozporządzenie), przez wadliwe zastosowanie, tj. uznanie, że przyczyna uchybienia terminu do wniesienia skargi ustała w dniu 18 stycznia 2023 r., tj. w dniu doręczenia skarżącemu postanowienia o odrzuceniu skargi, w sytuacji, gdy: 1) doręczenie to było bezskuteczne, gdyż w jego dacie prawomocne było postanowienie z dnia 28 grudnia 2022 r., sygn. akt I SPP/Lu 145/22, o przyznaniu skarżącemu prawa pomocy przez ustanowienie dla niego adwokata w niniejszym postępowaniu (doręczone skarżącemu w dniu 7 stycznia 2023 r.), co obligowało sąd do dokonania doręczenia odpisu postanowienia o odrzuceniu skargi wyłącznie ustanowionemu pełnomocnikowi (art. 67 § 5 p.p.s.a.), zaś z doręczeniem dokonanym wadliwie nie można wiązać skutków procesowych, w szczególności w zakresie biegu terminu do dokonania określonych czynności, w tym złożenia wniosku o przywrócenie terminu do złożenia skargi (art. 87 § 1 p.p.s.a.), 2) z treści postanowienia o odrzuceniu skargi, jak też udzielonych skarżącemu pouczeń, nie wynikał tryb postępowania uwzględniający konieczność wystąpienia przez skarżącego w terminie 7 dni z wnioskiem o przywrócenie terminu do wniesienia skargi, a zatem nie sposób wnioskować o ustaniu przyczyny uchybienia terminu do złożenia skargi tylko w związku z powzięciem informacji o jej odrzuceniu; przy ocenie zarzutu konieczne jest uwzględnienie treści zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi, z którego wynika pośrednio, że skarżący pozostawał w przekonaniu, że termin do złożenia skargi został zachowany – w wypadku, gdyby faktycznie doszło do ustania przyczyny uchybienia terminowi, nic nie stałoby na przeszkodzie złożeniu przez skarżącego także wniosku o przywrócenie terminu do złożenia skargi. W uzasadnieniu zażalenia pełnomocnik skarżącego wskazał, że w doktrynie i orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że skutek umocowania pełnomocnika z urzędu, o którym mowa w art. 244 § 2 p.p.s.a., następuje z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o przyznaniu prawa pomocy, co w niniejszej sprawie nastąpiło z dniem 15 stycznia 2023 r., tj. przed dokonaniem doręczenia skarżącemu postanowienia o odrzuceniu skargi. Po dacie uprawomocnienia się postanowienia z dnia 28 grudnia 2022 r. skuteczne doręczenie postanowienia o odrzuceniu skargi mogło zostać dokonane jedynie do pełnomocnika ustanowionego z urzędu. Z wadliwie – bezpośrednio do skarżącego – dokonanym doręczeniem nie można wiązać skutków procesowych w zakresie biegu terminu do dokonania określonych czynności, w tym złożenia wniosku o przywrócenie terminu do złożenia skargi. Bez znaczenia dla oceny skuteczności doręczenia jest fakt nadania do skarżącego przesyłki zawierającej odpis postanowienia o odrzuceniu skargi jeszcze przed uzyskaniem przez postanowienie o przyznaniu prawa pomocy przymiotu ostateczności, bowiem miarodajny w tym zakresie jest moment doręczenia przesyłki, nie zaś jej zarejestrowania w systemie sądowym czy też nadania przez sąd. Organ odwoławczy nie skorzystał z możliwości złożenia odpowiedzi na zażalenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należy uchylić, choć większość podniesionych w zażaleniu zarzutów i argumentów nie może być uwzględniona. Dla rozstrzygnięcia podstawowe znaczenie ma treść art. 87 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu wnosi się do sądu, w którym czynność miała być dokonana, w ciągu siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu. Trafne zidentyfikowanie momentu ustania przyczyny uchybienia terminu determinuje, czy wniosek o przywrócenie terminu może być uznany za spóźniony, co z kolei przesądza o prawidłowym (bądź nie) odrzuceniu z tego powodu wniosku na podstawie art. 88 p.p.s.a. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego sąd pierwszej instancji błędnie ustalił czas ustania przyczyny uchybienia terminu, co doprowadziło do nieprawidłowego zastosowania art. 88 p.p.s.a. Jako przyczynę uchybienia terminu sąd wskazał niewiedzę skarżącego o uchybieniu terminu do wniesienia skargi, która w ocenie sądu ustała z dniem 18 stycznia 2023 r., tj. z dniem doręczenia skarżącemu postanowienia o odrzuceniu skargi (gdyż z tego postanowienia skarżący dowiedział się o złożeniu skargi po terminie). Poglądu tego Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela. W okolicznościach sprawy mamy do czynienia z przypadkiem, w którym sąd bezpodstawnie zrównał treść wniosku o przywrócenie terminu (który został złożony przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu) ze stanem świadomości skarżącego. Tymczasem w świetle akt sprawy uprawnione byłoby wyłącznie stwierdzenie, że w dniu 18 stycznia 2023 r. skarżący uzyskał wiedzę o tym, że według sądu pierwszej instancji skarga została złożona po terminie. Akta sprawy nie pozostawiają wątpliwości co do tego, że stanowiska sądu w tym zakresie skarżący nie podzielił. Skarżący mianowicie skorzystał z przysługującego mu prawa do zaskarżenia postanowienia o odrzuceniu skargi, w zażaleniu jednoznacznie wyrażając opinię, że termin do wniesienia skargi powinien być liczony z wyłączeniem niedziel, jako dni świątecznych. Wymaga podkreślenia, że w takiej sytuacji do momentu uprawomocnienia się postanowienia o odrzuceniu skargi skarżący nie miał obowiązku dostosowania swych działań do stanowiska sądu, gdyż stanowisko to do tej chwili może być uznane za nieprawidłowe (w wyniku autokontroli lub pozytywnego dla skarżącego rozpoznania zażalenia przez Naczelny Sąd Administracyjny). Innymi słowy, do uprawomocnienia się postanowienia o odrzuceniu skargi z powodu wniesienia jej po terminie (a ściślej, uzyskania wiedzy o takim uprawomocnieniu się) skarżący miał prawo do pozostawania w przekonaniu, że wniósł skargę w terminie. Trzeba zauważyć, że w sprawie mamy do czynienia ze szczególnym stanem faktycznym, który nie pozwala na utożsamienie działań skarżącego i jego pełnomocnika, tj. nie jest możliwe uznanie, że od chwili uzyskania przez skarżącego osobiście wiedzy o przyczynach odrzucenia skargi biegł termin do wniesienia o przywrócenie terminu, niezależnie od tego, czy wniosek taki złożyłby skarżący, czy jego pełnomocnik. Wymaga zaznaczenia, że w dniu 18 stycznia 2023 r., tj. w dniu otrzymania przez skarżącego odpisu postanowienia o odrzuceniu skargi, w obrocie prawnym funkcjonowało już postanowienie referendarza sądowego z dnia 28 grudnia 2022 r. o przyznaniu skarżącemu prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata. Do doręczenia postanowienia o odrzuceniu skargi bezpośrednio skarżącemu doszło jeszcze przed zwróceniem się przez sąd do właściwej okręgowej rady adwokackiej o wyznaczenie adwokata (w trybie art. 253 § 1 p.p.s.a.), do którego doszło w piśmie z dnia 24 stycznia 2023 r. Warto zaznaczyć, że mimo poinformowania w tym piśmie, że w dniu 5 stycznia 2023 r. sąd pierwszej instancji odrzucił skargę, odpis tego postanowienia nie został dołączony do pisma z dnia 24 stycznia 2023 r., stąd też wyznaczony dla skarżącego w piśmie ORA w Lublinie z dnia 3 lutego 2023 r. adwokat (pismo doręczone – zgodnie z oświadczeniem pełnomocnika – do jego kancelarii w dniu 8 lutego 2023 r.) o powodach odrzucenia skargi uzyskał wiedzę dopiero w momencie zapoznania się przez pełnomocnika substytucyjnego z aktami sprawy, do którego to zapoznania się doszło w dniu 14 lutego 2023 r. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przed tą datą pełnomocnik skarżącego nie miał wiedzy o przyczynach uchybienia terminu do wniesienia skargi i nie był w stanie realnie ocenić, czy zachodzą podstawy do złożenia wniosku o przywrócenie terminu. Natomiast przed dniem 8 lutego 2023 r. wyznaczony pełnomocnik, nie mając wiedzy o tym wyznaczeniu, nie mógł podjąć żadnych działań w sprawie, w tym zapoznać się z aktami sprawy. Dopiero w dniu 8 lutego 2023 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącego mógł podjąć jakiekolwiek czynności procesowe w niniejszej sprawie, stąd też należy uznać, że w tym dniu – a nie w dniu 18 stycznia 2023 r. – ustała przyczyna uchybienia terminu do wniesienia skargi. Wymaga zaznaczenia, że choć faktycznie wiedzę o przyczynach odrzucenia skargi pełnomocnik uzyskał w dniu 14 lutego 2023 r., data ta nie może być uznana za dzień ustania przyczyny uchybienia terminu, gdyż nie sposób zaakceptować sytuacji, w której wyłącznie od decyzji pełnomocnika zależałoby, kiedy rozpocząłby bieg termin do złożenia wniosku o przywrócenie terminu (np. gdyby pełnomocnik zapoznał się z aktami po miesiącu lub dwóch, a nie w ciągu kilku dni, jak w sprawie). W związku z powyższym należy stwierdzić, że skoro w dniu 8 lutego 2023 r. pełnomocnik skarżącego został powiadomiony przez ORA w Lublinie o wyznaczeniu go pełnomocnikiem z urzędu, a zatem w tym dniu ustała przyczyna uchybienia terminu, termin do złożenia wniosku o przywrócenie terminu, o którym mowa w art. 87 § 1 p.p.s.a., upływał z dniem 15 lutego 2023 r. W tym też dniu pełnomocnik skarżącego złożył taki wniosek (data nadania w urzędzie pocztowym przesyłki do organu, zgodnie z art. 87 § 3 w zw. z art. 83 § 3 p.p.s.a.). W konsekwencji odrzucenie wniosku o przywrócenie terminu na podstawie art. 88 p.p.s.a. było nieprawidłowe, brak było bowiem podstaw do uznania wniosku za spóźniony. W zaskarżonym postanowieniu sąd naruszył zatem art. 88 w zw. z art. 87 § 1 p.p.s.a. Dla powyższej konstatacji bez znaczenia jest argumentacja zażalenia dotycząca prawidłowości doręczenia postanowienia o odrzuceniu skargi czy braku pouczenia skarżącego o możliwości wniesienia o przywrócenie terminu, stąd Naczelny Sąd Administracyjny za zbędne uznał odnoszenie się do wywodu zażalenia w tym zakresie. Ponownie rozpoznając sprawę sąd merytorycznie odniesie się do wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi. Ze wskazanych przyczyn, działając na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie w całości, przekazując sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. Brak było podstaw do rozstrzygnięcia wniosku pełnomocnika w przedmiocie zwrotu nieopłaconych kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W świetle art. 254 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej składa się do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. O przyznaniu wynagrodzenia adwokatowi za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy oraz o zwrocie niezbędnych udokumentowanych wydatków orzeka w tym sądzie na posiedzeniu niejawnym referendarz sądowy (art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a.) albo - w szczególnie uzasadnionych przypadkach - sąd (art. 258 § 4 p.p.s.a.). Sylwester Marciniak Sędzia NSA ----------------------- 1