I FZ 427/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak po rozpoznaniu w dniu 20 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia H. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 8 września 2014 r. sygn. akt I SA/Wr 663/14 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi H. W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia 3 lutego 2014 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do grudnia 2008 r. postanawia: oddalić zażalenie.

1. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 8 września 2014 r., sygn. akt I SA/Wr 663/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu (dalej: sąd pierwszej instancji) odmówił H. W. (dalej: skarżąca) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. 2. Z przedstawionego przez sąd pierwszej instancji stanu sprawy wynikało, że skarżąca w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 13.977 zł złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu podała, że kwota wpisu sądowego od skargi jest dla niej bardzo wysoka. Wskazała, że aktualnie pozostaje w separacji z mężem, na wychowaniu ma dwoje dzieci. Z uwagi na swoją sytuację osobistą trudno jej podjąć pracę, środki otrzymywane od męża na dzieci, łącznie 1.500 zł, są skromne i pozwalają na poniesienie opłat za mieszkanie i utrzymanie dzieci. W odpowiedzi na wezwanie skarżąca przedstawiła dokumenty, z których ponad wcześniej podane informacje wynikało, że w stosunku do skarżącej prowadzone jest postępowanie egzekucyjne na kwotę ponad 2.000.000 zł. W treści pisma procesowego z dnia 18 maja 2014 r. skarżąca podała, że miesięczne wydatki jej gospodarstwa domowego zamykają się w kwocie 6.321 zł i obejmują między innymi raty spłaty kredytów bankowych zaciągniętych przez jej męża na dom w kwocie 2.600 zł. W latach 2012 i 2013 nie osiągnęła żadnego dochodu, nie może przedstawić historii rachunków bankowych z powodu ich zajęcia przez urząd skarbowy, natomiast koszty usług profesjonalnego pełnomocnika procesowego ponosi jej mąż. Nadto skarżąca przedstawiła kserokopię umowy majątkowej małżeńskiej ustanawiającą między nią i jej mężem rozdzielność majątkową, którą - obok separacji - skarżąca tłumaczyła fakt nieprzedłożenia dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej jej męża. Wskazując na motywy nieuwzględnienia wniosku sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżąca nie wykazała w sposób wystarczająco przekonujący, iż nie może pozyskać dostatecznych środków na uiszczenie kosztów sądowych, sprowadzających się na obecnym etapie sprawy do wpisu od skargi w kwocie 13.977 zł. Skarżąca nie przedstawiła bowiem pełnych danych na temat swojej sytuacji finansowo-materialnej, ponieważ pomimo wezwania referendarza sądowego, nie przedłożyła wszystkich żądanych dokumentów. Powyższego nie dokonała również wnosząc sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że skarżąca nie nadesłała wyciągów z posiadanych rachunków bankowych, oświadczając, że nie może tychże złożyć z uwagi na zajęcie rachunków w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym. Ponadto nie wskazała gdzie owe rachunki posiada. Skarżąca przesłała natomiast odpisy zajęć rachunków bankowych w różnych bankach z dnia 19 grudnia 2013 r. na kwotę 2.386.463,49 zł. Niezależnie jednak od zastosowanego środka egzekucyjnego skarżąca winna owe wyciągi złożyć, gdyż brak informacji o rachunkach bankowych i występujących na nich obrotach, uniemożliwia weryfikację twierdzeń skarżącej o nieposiadaniu oszczędności i środków na tych rachunkach. Tym bardziej, że zajęcie rachunku bankowego – wbrew twierdzeniu skarżącej - nie jest przeszkodą dla uzyskania wyciągów, bowiem zastosowanie owego środka egzekucyjnego, nie pozwala jedynie na dysponowanie zajętą kwotą. Skarżąca nie przedłożyła również jakiejkolwiek dokumentacji źródłowej dotyczącej sytuacji finansowo-majątkowej jej męża zasłaniając się ustanowioną między nim rozdzielnością majątkową i separacją niepotwierdzoną stosownym odpisem rozstrzygnięcia wydanego przez właściwy sąd. Sąd pierwszej instancji wskazał również, że rozdzielność majątkowa nie ma znaczenia w punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy, nie wyłączając zastosowania art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w myśl którego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia ich pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Rozdzielność majątkowa, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego. Wobec powyższego, sąd pierwszej instancji, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej p.p.s.a.) odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. 3. Na powyższe postanowienie skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika – adwokata, złożyła zażalenie, w którym wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. polegające na odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, podczas gdy, w jej ocenie, zachodzą ku temu przesłanki. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że niezależnie od wysokości jej przychodów, czy też przychodów jej męża, nie jest w stanie zgromadzić środków koniecznych do uiszczenia wpisu w tak znacznej wysokości. Dodała, że mąż utrzymuje dzieci i nie da jej żadnych dodatkowych środków na pokrycie kosztów sądowych. Skarżąca podkreśliła, że z uwagi na wieloletnią separację nie wie jakie dochody uzyskuje jej mąż, nie jest również w stanie przedstawić dokumentów potwierdzających jego sytuację finansową. Wskazała również, że prowadzona względem jej egzekucja uniemożliwia posiadanie jakichkolwiek środków, w tym środków na zajętych rachunkach bankowych. Niezależnie zatem od tego ile skarżąca zarabia i tak byłoby to za mało na pokrycie ciążącego na niej wpisu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: 4. Zażalenie jest niezasadne. 5. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowo - administracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia wyjątkowe traktowanie. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających za rozstrzygnięciem korzystnym dla strony. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Ze wspomnianego przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów postępowania spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. W związku z tym zgodnie z art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek ten powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Ponadto, w myśl z kolei art. 255 p.p.s.a. sąd administracyjny może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów w przypadku gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a. okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. 6. W przedmiotowej sprawie, co prawidłowo ustalił sąd pierwszej instancji, nie zostało wykazane przez skarżącą, że nie jest ona w stanie ponieść kosztów postępowania w zakresie wskazanym we wniosku. Trzeba przy tym podzielić ocenę wyrażoną w zaskarżonym postanowieniu, że skarżąca pomimo wezwania jej do uzupełnienia braków wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wyjaśniła swojej sytuacji majątkowej. Należy zauważyć, że nie zostały wyjaśnione wątpliwości odnośnie posiadanych rachunków bankowych, a znamiennym przy tym pozostaje i to, iż we wniesionym zażaleniu skarżąca konsekwentnie nie przedstawia wyciągów z tych rachunków. Takie działania skarżącej nasuwają uzasadnione wątpliwości, co do stanu kont będących do dyspozycji skarżącej. Nie można również zaakceptować stwierdzeń, że dla sprawy nie jest istotna skala jej przychodów, albowiem nie są one wystarczające na pokrycie kosztów sądowych. Ocena możliwości płatniczych w kontekście zwolnienie od kosztów sądowych nie należy bowiem do wnoszącego wniosek o przyznanie prawa pomocy, lecz do sądu administracyjnego. Zadaniem skarżącej było zatem należyte udokumentowanie swojej sytuacji finansowej, a nie jej samodzielna i nieskonkretyzowana ocena. Należy ponadto zwrócić uwagę, że Naczelny Sąd Administracyjny jako trzeci w niniejszej sprawie stara się zbadać sytuację materialną skarżącej. Pomimo złożonego wniosku, formularza, załączonych dokumentów, wezwań kierowanych do skarżącej, jej wyjaśnień, sprzeciwu i zażalenia, sytuacja ta nadal pozostaje niejasna. Obowiązkiem strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy jest precyzyjne przedstawienie swojego stanu rodzinnego, majątku i swoich dochodów. Ma to umożliwić jak najdokładniejszą ocenę, czy jest ona w stanie ponieść pełne koszty postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z kolei uprawnienie wynikające z art. 255 p.p.s.a. nie może być rozumiane jako obowiązek sądu do wyjaśnienia niejasności w składanych przez wnioskodawcę oświadczeniach i dokumentach. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, brak kompletnego obrazu sytuacji majątkowej skarżącej nie pozwala przyjąć, że wykazała ona, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Tym samym Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę wyrażoną w zaskarżonym orzeczeniu, że nie ma podstaw aby uznać przesłankę z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. za uprawdopodobnioną. Na marginesie warto dodać, że skarżąca korzysta z pomocy męża, który nie tylko utrzymuje ich dzieci, ale również, co wynika z wcześniejszych oświadczeń, finansuje skarżącej profesjonalnego pełnomocnika (k. 161 akt sprawy). Nie sposób zatem polemizować ze stwierdzeniem, że skarżąca ma możliwość uzyskania pomocy ze strony rodziny, bez konieczności angażowania środków budżetowych. W takim wypadku za sprzeczne z ideą instytucji prawa pomocy należało uznać przerzucanie kosztów procesu na wszystkich podatników, w sytuacji, gdy strona postępowania może liczyć na pomoc osób najbliższych. 7. Z przytoczonych wyżej względów Naczelny Sąd Administracyjny, podzielając ocenę sądu pierwszej instancji, wyrażoną w zaskarżonym postanowieniu na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. oddalił zażalenie.