I FZ 399/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Zirk-Sadowski, po rozpoznaniu w dniu 14 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia U. sp. z o.o. z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 września 2014 r. sygn. akt III SA/Wa 1635/13 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi U. sp. z o.o. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 24 kwietnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okres od lipca do grudnia 2011 r. postanawia: 1) uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; 2) oddalić wniosek o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego.

Zaskarżonym postanowieniem z 2 września 2014 r., III SA/Wa 1635/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił U. sp. z o.o. z siedzibą w W. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, stosownie do art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej Ppsa. Jak wywiedziono w kwestionowanym orzeczeniu, spółka uzyskała już pomoc od państwa w niniejszej sprawie w postaci zwolnienia od wpisu od skargi ponad kwotę 5.000 zł (postanowienie z 10 października 2013 r.). Pomoc ta nie może mieć jednak charakteru stałego i permanentnego, a jej udzielanie powinno następować przy zachowaniu dyrektyw wynikających z zasady proporcjonalności, tj. przy rozważeniu czy strona w świetle uzyskanej już pomocy od państwa i jej aktualnej sytuacji finansowej zasługuje na jeszcze większą pomoc. Sąd nie dopatrzył się natomiast podstaw do przerzucenia na współobywateli ciężaru wymagalnego na obecnym etapie postępowania, tj. kosztu sądowego w postaci wpisu od skargi kasacyjnej w kwocie 50.000 zł. Skarżąca – jak sama przyznała – zajmowała się pośrednictwem w handlu hurtowym, przede wszystkim produktami chemicznymi (alkohol skażony, komponenty paliwowe). Skala prowadzonej działalności była znaczna, co obrazują nadesłane materiały; z rachunku zysków i strat wynika, że w latach poprzedzających zawieszenie działalności gospodarczej, tj. w latach 2010-2012, przychody skarżącej sięgały wielomilionowych kwot. Przykładowo za 2010 r. przychód ten wyniósł 262.404.377,72 zł, a za lata 2011-2012 wyniósł odpowiednio 536.656.980,76 zł i 123.126.920,03 zł; kształtował się zatem na ponadprzeciętnym poziomie. Już tylko ten fakt dyskwalifikuje spółkę jako osobę wymagającą przyznania prawa pomocy. Oceny tej nie zmienia fakt zawieszenia działalności gospodarczej z dniem 1 lutego 2013 r. Ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów wynika bowiem, że pomimo posiadania zobowiązań krótkoterminowych na 42.179.566,15 zł, skarżąca posiada również należności krótkoterminowe w wysokości 56.501.590,80 zł, z czego dochodzonych na drodze sądowej jest 1.080.000 zł. Skoro zatem strona ma możliwość wyegzekwowania należności od kontrahentów celem sfinansowania kosztów postępowania, to nie może oczekiwać, że ciężar ich poniesienia zostanie przerzucony na Skarb Państwa. Nie bez znaczenia dla powyższej oceny jest też to, że przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku planowania bądź wystąpienia na drogę sądową powinien liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Nie można ponadto tracić z pola widzenia tego, że spór w niniejszej sprawie dotyczy w szczególności zaniżenia podatku należnego w efekcie uczestnictwa w procederze unikania opodatkowania podatkiem od towarów i usług poprzez stworzenie łańcuszka firm pozorujących działalność gospodarczą, a wartość przedmiotu zaskarżenia wynosi ponad 78.000.000 zł. W zażaleniu na powyższe postanowienie strona zarzuciła naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 Ppsa, wnosząc o uchylenie tegoż orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, jak również o zasądzenie kosztów postępowania. W motywach zażalenia podniesiono, że Sąd uchylił się od analizy bieżącej sytuacji finansowej spółki; powołano się bowiem na obroty spółki sprzed dwóch lat (ostatnie czynności opodatkowane skarżąca wykonała w I kwartale 2012 r.). Nawiązanie do historycznych danych spółki nie jest miarodajne dla określenia jej aktualnej kondycji majątkowej, która spowodowała przyznanie prawa pomocy na wcześniejszym etapie postępowania; ustalono wówczas, że w październiku 2013 r. spółka nie dysponowała żadnymi aktywami. Strona odniosła się również do argumentu, że w ramach ryzyka prowadzenia działalności gospodarczej powinna liczyć się z możliwością dochodzenia swych praw na drodze sądowej i zabezpieczyć na ten cel środki. W tym zakresie wskazano na nagłe i nieprzewidziane, skumulowane działania organów państwa (organów kontroli skarbowej, prokuratury i Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego), które doprowadziły do natychmiastowego zabezpieczenia, a następnie zajęcia egzekucyjnego wszystkich rachunków bankowych skarżącej. W rezultacie spółka utraciła możliwość dysponowania jakimikolwiek środkami; wszelkie aktywa skarżącej, jak i wskazywane przez Sąd wierzytelności (trudne zresztą do dochodzenia) podlegają bowiem zajęciu organu egzekucyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Argumentacja zażalenia, którą Sąd odwoławczy uznał za trafną, opiera się na dwóch zasadniczych tezach: 1) Sąd nie odniósł się do bieżącej sytuacji finansowej spółki, podczas gdy aktualna w tym kontekście pozostaje ocena wywiedziona w postanowieniu przyznającym skarżącej prawo pomocy w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji; 2) Sąd błędnie przyjął, że spółka miała możliwość wygospodarowania środków na poniesienie kosztów postępowania w sytuacji, gdy cały jej majątek podlega zajęciu egzekucyjnemu. Trafność pierwszego z ww. zarzutów nie ulega wątpliwości, bowiem odnosząc się do aktualnej sytuacji finansowej spółki Sąd ograniczył się do wskazania okoliczności, które paradoksalnie brał już pod uwagę w poprzednim orzeczeniu, na mocy którego zwolniono skarżącą od wpisu od skargi ponad kwotę 5.000 zł (a więc od kwoty 95.000 zł); chodzi tu o okoliczność zawieszenia działalności gospodarczej z dniem 1 lutego 2013 r. oraz posiadania zobowiązań i należności krótkoterminowych (s. 4 in fine zaskarżonego postanowienia oraz s. 7 postanowienia z 10 października 2013 r.). Ustalenia te uprzednio uzasadniały uiszczenie opłaty sądowej w kwocie 5.000 zł, podczas gdy w aktualnie zaskarżonym postanowieniu mają przemawiać za dokonaniem opłaty dziesięciokrotnie wyższej. Brak jest przy tym kompleksowej oceny aktualnie przedłożonej dokumentacji oraz wyjaśnień strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy, o których uzupełnienie nota bene wzywano (k. 222-288 akt sądowych); w uzasadnieniu nie sposób doszukać się ustaleń w zakresie tego, czy przedłożona informacja jest w ocenie Sądu wystarczająca do analizy przesłanki sformułowanej w art. 246 § 2 pkt 2 Ppsa i na wywiedzenie jakich wniosków pozwala odnośnie do bieżącej sytuacji finansowej wnioskodawcy, którą należy uwzględniać w pierwszym rzędzie (por. post. NSA z 3 czerwca 2013 r., I FZ 40/13, CBOSA). Zasadniczą część motywów postanowienia Sąd poświęcił wysokości obrotów osiąganych przez spółkę w latach ubiegłych (2010-2012) oraz – w związku z tym –konieczności gromadzenia przez nią środków niezbędnych na partycypowanie w kosztach postępowania (s. 4-5 uzasadnienia). Pogląd ten wymaga tymczasem odniesienia do okoliczności niniejszej sprawy co oznacza, jak zauważono w ramach drugiego z ww. zarzutów, w szczególności konfrontację z twierdzeniami wnioskodawcy o zajęciu całego majątku w postępowaniu egzekucyjnym. W zaskarżonym postanowieniu brak jest wywodu odnoszącego się do tego aspektu oceny kondycji majątkowej strony. Z kolei uwaga Sądu pierwszej instancji dotycząca osnowy sporu w niniejszej sprawie (unikanie opodatkowania) nie może być brana pod uwagę przez Sąd odwoławczy w kontekście rozważań dotyczących przyznania prawa pomocy, ponieważ wiązałoby się to ze sformułowaniem (niejako ex ante) poglądu, co do rozstrzygnięcia zawisłej sprawy co do istoty; tj. z materią zastrzeżoną dla składu orzekającego rozpoznającego skargę kasacyjną. Trafne jest wprawdzie spostrzeżenie Sądu wojewódzkiego, że pomoc Skarbu Państwa przejawiająca się w finansowaniu kosztów procesu, który co do zasady ma charakter odpłatny (art. 199 w zw. z art. 212 § 2 Ppsa), nie ma charakteru permanentnego, także w ramach jednej, konkretnej sprawy wbrew sugestiom strony (s. 4 zażalenia). Wniosek taki wypływa z treści art. 263 Ppsa, który to przepis przewiduje możliwość cofnięcia przyznania prawa pomocy. Tym bardziej więc – a fortiori – przyznanie prawa pomocy na wcześniejszym etapie postępowania w ograniczonym zakresie nie obliguje do orzeczenia o tej pomocy w kolejnym stadium rozpoznawania sprawy. Tym niemniej z art. 165 Ppsa wynika, że odstąpienie przez Sąd od dotychczasowej oceny prawnej wymaga "zmiany okoliczności sprawy", co powinno zostać wykazane w motywach orzeczenia. W niniejszej sprawie poza oczywistą zmianą wysokości wpisu (50.000 zł zamiast 100.000 zł) Sąd nie wskazał na takie okoliczności (zmianę sytuacji materialnej spółki), które pozwalałyby jej partycypować w opłatach sądowych. Podkreślić końcowo ponownie należy, że Sąd pierwszej instancji może odmówić przyznania prawa pomocy, także wówczas gdy wniosek w tym zakresie stanowi nadużycie praw procesowych, co sugerowano w zaskarżonym postanowieniu (por. M. Kowalski, Prawo pomocy w systemie ochrony praw człowieka, Warszawa 2013, s. 134 i n.). Jednakże orzeczenie takie powinno mieć umocowanie w zgromadzonej w aktach sprawy dokumentacji obrazującej sytuację finansową strony; nie może ono powodować naruszenia prawa do sądu, które stanowi ratio legis przepisów składających się na instytucję prawa pomocy (M. Grzymisławska-Cybulska, Prawo pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jako element realizacji prawa do sądu, Warszawa 2013, s. 99). Z tych powodów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 Ppsa. Wniosek o zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego (tytułem zastępstwa procesowego) nie został uwzględniony, ponieważ ustawa procesowa nie przewiduje takiej możliwości w razie uwzględnienia zażalenia w postępowaniu wpadkowym; koszty te powinny zostać uwzględnione w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie, w razie uwzględnienia skargi kasacyjnej.