I FZ 395/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA: Maria Dożynkiewicz (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 4 grudnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia E. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 1 września 2015 r. sygn. akt I SAB/Rz 6/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w części w sprawie ze skargi E. K. na bezczynność Dyrektora Izby Skarbowej w R. w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia: oddalić zażalenie.

Postanowieniem z 1 września 2015 r., sygn. akt I SAB/Rz 6/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zwolnił E. K. od kosztów sądowych i odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie, w sprawie z jego skargi na bezczynność Dyrektora Izby Skarbowej w R. Uzasadniając postanowienie, WSA wskazał, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, a źródło utrzymania małżonków stanowią pobierane przez nich świadczenia emerytalne. Aktualnie ich dochody, po odjęciu należności egzekwowanych przez komornika i uwzględnieniu przyznanego małżonce skarżącego zasiłku pielęgnacyjnego, wynoszą łącznie 2 674,14 zł miesięcznie. Skarżący i jego żona korzystają, na zasadzie służebności, z domu jednorodzinnego, stanowiącego własność ich dzieci, ponosząc koszty jego utrzymania, wynoszące: gaz – 547,35 zł, prąd – 151 zł, woda – 110,30 zł, wywóz śmieci – 15 zł, płatna telewizja – 59,90 zł. Oprócz tego skarżący i jego żona wydają miesięcznie: na zakup żywności 800 zł, na zakup odzieży i obuwia 230 zł, na remonty 150 zł, na wyposażenie mieszkania 50 zł, na ochronę zdrowia 318 zł, na transport 200 zł, na łączność 70 zł, oraz 70 zł na rekreacje i kulturę i 80 zł na zakup środków czystości. Sąd pierwszej instancji powołując się na art. 246 § 1 pkt 1 i art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej p.p.s.a.) podkreślił wyjątkowość instytucji prawa pomocy i to, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się on w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, uznał, że skarżący nie wykazał, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy w całości. Zdaniem Sądu poniesienie wszystkich kosztów postępowania, jakie wiążą się z przedmiotową sprawa, może być dla skarżącego i jego małżonki znacznym utrudnieniem, zwłaszcza że sporą cześć ich dochodów pochłaniają wydatki na ochronę zdrowia. W związku z tym Sąd przyznał skarżącemu prawo pomocy, zwalniając go od kosztów sądowych w całości i odmówił ustanowienia dla skarżącego doradcy podatkowego. Zdaniem Sądu skarżący wraz z żoną dysponują stałymi i pewnymi źródłami dochodu, które nawet po uwzględnieniu kwot zajętych w postępowaniu egzekucyjnym, pozwalają im na zaspokojenie wszystkich, nie tylko podstawowych, potrzeb bytowych. Skarżący bowiem, mimo ograniczonych środków, jest w stanie wygospodarować pieniądze na dokonanie drobnych inwestycji w domu, a także na kulturę i rekreację. W zażaleniu skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym lub w zakresie częściowym z przyznaniem doradcy podatkowego oraz zwolnienie od kosztów sądowych w znacznym wymiarze procentowym, lub uchylenie postanowienia o odmowie prawa pomocy w zakresie całkowitym i przekazanie sprawy do ponownego rozważenia przez WSA w Rzeszowie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest niezasadne. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 p.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. Z tego też względu, osoby znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej mają prawo ubiegać się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie z kosztów i ustanowienie pełnomocnika (art. 245 § 2 p.p.s.a., lub w zakresie częściowym, określonym w art. 245 § 3 i 4 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 243 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Oznacza to, że wyłączona jest na gruncie omawianej instytucji zasada oficjalności, czyli działania sądu z urzędu, więc to wnioskodawca winien przekonać sąd administracyjny o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej i ją odpowiednio uwiarygodnić, sąd zaś ma dokonać jedynie oceny przedstawionej sytuacji. Z uwagi na fakt, że instytucja prawa pomocy stanowi formę dofinansowania ze środków budżetu państwa jej przyznanie obwarowane jest określonymi warunkami, co wynika z faktu, że instytucja ta stanowi jednak formę dofinansowania ze środków pochodzących od ogółu podatników. Z tej też przyczyny powinna być stosowana w sytuacjach wyjątkowych, a zatem wobec osób, które obiektywnie nie są w stanie samodzielnie partycypować w kosztach postępowania sądowego. Wymogi, o który mowa powyżej, w przypadku osób fizycznych, zostały przez ustawodawcę ujęte w formie przesłanek pozytywnych w art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a. W oparciu o jego treść, przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy dana osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Niewątpliwie im bardziej wnioskodawca zobrazuje, udokumentuje tę sytuację, tym większe możliwości wnikliwej oceny ma sąd administracyjny. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem ciężar dowodu spoczywa na stronie, która wnosi o przyznanie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zasadniczo zależy, od tego jak sąd oceni to, co zostanie przez stronę wykazane. Strona wnosząca o przyznania prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.), który ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnoszącego. Okoliczności podane we wniosku podlegają badaniu przez sąd pod kątem spełnienia kryteriów prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a. Oznacza to, że wojewódzki sąd administracyjny po analizie wniosku stwierdza, czy sytuacja wnioskodawcy odpowiada wymogom ustawowym i w przypadku pozytywnej weryfikacji wniosku postanawia o przyznaniu prawa pomocy. W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji przyznał prawo pomocy skarżącemu w części, zwalniając go od kosztów sądowych. Natomiast odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie obejmującym ustanowienie pełnomocnika profesjonalnego z urzędu. Sąd argumentował, iż skarżący jest w stanie wygospodarować pieniądze na dokonanie drobnych inwestycji w domu a także na kulturę i rekreację. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę Sądu pierwszej instancji, że w świetle dysponowania przez skarżącego i jego żonę stałym dochodem w wysokości 2 674,14 zł miesięcznie, niedopuszczalne byłoby przyjęcie, że spełnia on przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Słusznie zauważył Sąd pierwszej instancji, iż sytuacja materialna skarżącego nie wskazuje by żył on w ubóstwie, jednakże uzasadnia przyznanie prawa pomocy w części poprzez zwolnienie z kosztów sądowych. Skarżący jako przesłankę przyznania pełnomocnika z urzędu podał brak możliwości poprawnego i kompleksowego wywodzenia przed WSA uzasadnień i udowodnienia rażącego naruszenia prawa przez organy skarbowe. Zaznaczyć trzeba, jak już wyżej wskazano, że przyznanie prawa pomocy, w tym przez ustanowienie pełnomocnika z urzędu, jest formą pomocy udzielanej najuboższym, nie jest ono natomiast związane z umiejętnością (bądź jej brakiem) prezentowania przez stronę stanowiska przed sądem. Na marginesie więc tylko można zauważyć, że z pism znajdujących się w aktach sprawy można wnioskować, że skarżący nie ma problemów z formułowaniem pism sądowych. Dokonaną przez Sąd pierwszej instancji ocenę sytuacji skarżącego należy więc w kontekście przedstawionych okoliczności uznać za prawidłową w świetle art. 246 § 1 p.p.s.a. Skarżący zaś, mimo że nie zgadza się z tą oceną, nie zdołał jej podważyć w zażaleniu, bowiem również na etapie postępowania zażaleniowego nie wyjaśnił wskazanych wątpliwości i nie uwiarygodnił swoich twierdzeń. Z uwagi na powyższe oraz na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.