I FZ 361/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Sylwester Golec po rozpoznaniu w dniu 17 stycznia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia syndyka masy upadłości A. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 11 października 2023 r. sygn. akt I SA/Bk 414/22 w przedmiocie oddalenia wniosku syndyka masy upadłości A. W. o wyłączenie sędziów WSA: P. L. i M. K. oraz asesora sądowego WSA J. S. w sprawie ze skargi A. W. na decyzję Naczelnika Podlaskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Białymstoku z dnia 18 lipca 2022 r., nr 318000-COP.4103.12.2022 w przedmiocie podatku od towarów i usług za listopad 2016 r., luty, marzec i czerwiec 2017 r. postanawia: oddalić zażalenie.

A. W. (powoływany dalej jako: skarżący) wniósł skargę na decyzję Naczelnika Podlaskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Białymstoku z dnia 18 lipca 2022 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług (podatek VAT) za listopad 2016 r., luty, marzec i czerwiec 2017 r. Wyrokiem z dnia 10 lutego 2023 r. sygn. akt I SA/Bk 414/22, Wojewódzki Sąd w Białymstoku oddalił skargę skarżącego. Pismem z dnia 11 kwietnia 2023 r. skarżący wniósł skargę kasacyjną od wyroku pierwszej instancji, jednocześnie zawiadamiając o ogłoszeniu jego upadłości w dniu 16 stycznia 2023 r. na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w Kielcach, V Wydziału Gospodarczego, Sekcji ds. Upadłościowych i Restrukturyzacyjnych. Podczas rozpoznawania sprawy w trybie określonym przez art. 179a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634) powoływanej dalej jako P.p.s.a., na rozprawie w dniu 4 października 2023 r., pełnomocnik syndyka masy upadłości skarżącego wniósł o wyłączenie sędziów WSA P. L. i M. K. oraz asesora sądowego WSA J. S. z uwagi na fakt, że sędziowie po ewentualnej autokontroli wyroku, orzekając w przedmiocie skargi nie będą bezstronni. W dniu 4 października 2023 r. wnioskowani do wyłączenia sędziowie WSA i asesor sądowy WSA złożyli oświadczenia, z których wynika, że nie istnieje okoliczność z art. 19 P.p.s.a. mogąca wywołać uzasadnioną wątpliwość co do ich bezstronności w niniejszej sprawie. Oświadczyli również, że w sprawie nie zachodzi żaden z ustawowych powodów ich wyłączenia od rozpoznania sprawy określony w art. 18 P.p.s.a. Postanowieniem z dnia 11 października 2023 r. sygn. akt I SA/Bk 414/22, Wojewódzki Sąd w Białymstoku oddalił wniosek syndyka masy upadłości skarżącego o wyłączenie sędziów WSA: P. L. i M. K. oraz asesora sądowego WSA J. S. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia sąd pierwszej instancji wskazał, że argumentacja wniosku syndyka masy upadłości skarżącego nie zawiera okoliczności obiektywnie budzących wątpliwości co do bezstronności w tej konkretnej sprawie. W tym zakresie podkreślił, że o wyłączeniu sędziego nie może decydować subiektywne przekonanie strony o jego stronniczości i niesprawiedliwości. Sąd pierwszej instancji wyjaśnił również, że postępowanie autokontrolne jest kontynuacją postępowania pierwszoinstancyjnego, a więc autokontrola jest dokonywana w składzie, w jakim rozstrzygał sąd pierwszej instancji, chyba że skarga kasacyjna opiera się na zarzucie nieważności postępowania objętym art. 183 § 2 pkt 4 P.p.s.a., tj. uczestnictwa w rozpoznaniu sprawy sędziego wyłączonego z mocy ustawy albo sprzeczności składu orzekającego z przepisami prawa. W świetle powyższego sąd pierwszej instancji stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie nie zaistniały przesłanki uzasadniające wyłączenie sędziów WSA P. L. i M. K. oraz asesora sądowego WSA J. S. Na powyższe postanowienie pełnomocnik sydyka masy upadłości skarżącego wniósł zażalenie, w którym zarzucił rażące naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, a to: 1. art. 18 § 1 pkt 6 P.p.s.a. w zw. z art. 179a P.p.s.a. w zw. z art. 183 § 2 pkt 2 P.p.s.a. przez jego błędną wykładnię i bezzasadne niezastosowanie polegające na przyjęciu, że przepis ten pomija jako podstawę wyłączenia sędziego od udziału w orzekaniu w postępowaniu sądowym toczącym się w następstwie uchylenia zaskarżonego orzeczenia przez wojewódzki sąd administracyjny przed przedstawieniem skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu w trybie "autokontroli" (por. art. 179a P.p.s.a.) w oparciu o przesłankę "nieważność postępowania", jego wcześniejszy udział w orzekaniu w postępowaniu dotkniętym sankcją nieważności, a nie z uwagi na fakt stwierdzenia "oczywistej zasadności podstaw skargi kasacyjnej", podczas gdy w takiej sytuacji stan faktyczny sprawy, podstawy skargi na decyzję oraz postępowanie przed organami podatkowymi zostało już uprzednio ocenione przez skład orzekający w sprawie, a co za tym idzie treść zapadłego w sprawie orzeczenia należy uznać za już przesądzoną i znaną, a przepisy te należy uznać za niekonstytucyjne (por. m.in. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 października 2008 r., sygn. akt SK 6/07), a nadto należy uznać, że w sprawie zaktualizowała się przesłanka wyłączenia sędziego z mocy ustawy; 2. art. 19 P.p.s.a. w zw. z art. 179a P.p.s.a. w zw. z art. 183 § 2 pkt 2 P.p.s.a. przez jego błędną wykładnię i bezzasadne niezastosowanie polegające na uznaniu, że przepis ten pomija jako okoliczność mogącą stanowić podstawę wyłączenia sędziego od udziału w orzekaniu w postępowaniu sądowym toczącym się w następstwie uchylenia zaskarżonego orzeczenia przez wojewódzki sąd administracyjny przed przedstawieniem skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu w trybie "autokontroli" (por. art. 179a P.p.s.a.) w oparciu o przesłankę "nieważność postępowania", jego wcześniejszy udział w orzekaniu w postępowaniu dotkniętym sankcją nieważności, a nie z uwagi na fakt stwierdzenia "oczywistej zasadności podstaw skargi kasacyjnej", podczas gdy w takiej sytuacji stan faktyczny sprawy, podstawy skargi na decyzję oraz postępowanie przed organami podatkowymi zostało już uprzednio ocenione przez skład orzekający w sprawie, a co za tym idzie treść zapadłego w sprawie orzeczenia należy uznać za już przesądzoną i znaną, a przepis ten należy uznać za niekonstytucyjny (por. m.in. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 października 2008 r., sygn. akt SK 6/07); 3. błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że skarżący nie uprawdopodobnił istnienia w sprawie przyczyn wyłączenia, nie wskazał konkretnych faktów, które mogłyby wywołać wątpliwość co do bezstronności konkretnego sędziego, podczas gdy pełnomocnik syndyka masy upadłości skarżącego na rozprawie podniósł, że po uchyleniu wyroku w trybie autokontroli, w sytuacji gdy przyczyna wyłączenia wynikała z "nieważności postępowania" wydanie odmiennego orzeczenia przez ten sam skład orzekający nie jest obiektywnie możliwe, bowiem uprzednio wydane i zaskarżone do Naczelnego Sądu Administracyjnego orzeczenia wydane zostało po rozpoznaniu skargi "w granicach danej sprawy", a zatem sposób procedowania przez organy podatkowe został już poddany kontroli przez sąd administracyjny w składzie: sędzia WSA P. L., sędzia WSA M. K., asesor sądowy WSA J. S. W uzasadnieniu zażalenia wskazano, że w sprawie zastosowanie powinien znaleźć art. 18 § 1 pkt 6 P.p.s.a., który stanowi, że sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy w sprawie, w której brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja wyłączenia sędziego przewiduje przesłanki wyłączenia sędziego zarówno z mocy prawa, jak i na wniosek strony. Zgodnie z treścią art. 18 § 1 P.p.s.a. sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy w sprawach: 1) w których jest stroną lub pozostaje z jedną z nich w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziałuje na jego prawa lub obowiązki; 2) swojego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej, krewnych bocznych do czwartego stopnia i powinowatych bocznych do drugiego stopnia; 3) osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli; 4) w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem jednej ze stron; 5) w których świadczył usługi prawne na rzecz jednej ze stron lub jakiekolwiek inne usługi związane ze sprawą; 6) w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator; 6a) dotyczących skargi na decyzję lub postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty wydanych w postępowaniu nadzwyczajnym, jeżeli w prowadzonym wcześniej postępowaniu sądowoadministracyjnym dotyczącym kontroli legalności decyzji albo postanowienia wydanych w postępowaniu administracyjnym zwyczajnym, brał udział w wydaniu wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie; 7) w których brał udział w rozstrzyganiu sprawy w organach administracji publicznej. Powyższe powody wyłączenia trwają również po ustaniu uzasadniającego je małżeństwa, przysposobienia, opieki lub kurateli (§ 2). Natomiast art. 19 P.p.s.a. stanowi, że sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Należy mieć na względzie, że wniosek o wyłączenie sędziego musi zostać uprawdopodobniony, a więc strona skarżąca powinna wskazać prawdopodobne istnienie przyczyny wyłączenia sędziego (art. 20 § 1 P.p.s.a.). W związku z tym strona skarżąca we wniosku o wyłączenie sędziego powinna wskazać fakty, które w jej ocenie mogłyby wywoływać wątpliwość co do bezstronności sędziego. Dlatego też sformułowanie zarzutów o generalnym charakterze, bez jednoczesnego odniesienia się do specyfiki i okoliczności konkretnej sprawy w stosunku do sędziego jest bezskuteczne, a zatem nie może prowadzić do wyłączenia sędziego. Powyższe przepisy dotyczące wyłączenia sędziego znajdują również zastosowanie do asesorów sądowych. Zgodnie z art. 29 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137 ze zm.), w sprawach nieuregulowanych w tej ustawie, do wojewódzkich sądów administracyjnych oraz m. in. sędziów i asesorów sądowych, co do zasady odpowiednie zastosowanie mają przepisy o ustroju sądów powszechnych, a w świetle art. 106zg § 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 2072 ze zm.), ilekroć inne ustawy przewidują podejmowanie czynności urzędowych przez sędziego, należy przez sędziego rozumieć także asesora sądowego. Podniesiony zarzut naruszenia art. 18 § 1 pkt 6 P.p.s.a. w zw. z art. 179a P.p.s.a. w zw. z art. 183 § 2 pkt 2 P.p.s.a. nie zasługuje na uwzględnienie. Należy wskazać, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie budzi wątpliwości kwestia, że art. 18 § 1 pkt 6 P.p.s.a. nie znajduje zastosowania w postępowaniu autokontrolnym, o którym mowa w art. 179a P.p.s.a. Ponowne orzekanie w sprawie przez sąd pierwszej instancji w trybie autokontrolnym powoduje, że sprawa jest nadal rozstrzygana instancyjnie przez ten sam sąd w strukturze sądownictwa administracyjnego, dlatego też nie ma żadnych przeszkód prawnych, aby w składzie tego sądu brali udział sędziowie, którzy uczestniczyli w wydaniu wyroku uchylonego w ramach autokontroli. Taka sprawa jest bowiem rozpatrywana w ramach postępowania pierwszoinstancyjnego w pełnym zakresie wyznaczonym art. 134 P.p.s.a., a więc w tym przypadku nie dochodzi do naruszenia konstytucyjnej zasady bezstronności. Postępowanie autokontrolne nie ogranicza się do oceny uprzedniego wyroku, jednakże polega na jego uchyleniu i ponownym rozpatrywaniu sprawy w taki sposób i w takim zakresie, jakby uchylonego wyroku w ogóle nie było. Tym samym stan rozpatrywania sprawy powraca do chwili, w której sąd dokonuje oceny przedmiotu zaskarżenia po raz pierwszy. W takim przypadku skład orzekający sądu pierwszej instancji jest traktowany jako skład wyznaczony do pierwszego rozpoznania sprawy, a zatem nie ma w tym przypadku zastosowania art. 18 § 1 pkt 6 P.p.s.a. Przedmiotem rozpatrywania i wydania wyroku w ramach autokontroli nie jest bowiem wyłącznie zaskarżone orzeczenie, lecz sprawa, w której nadal istnieje przedmiot zaskarżenia do sądu pierwszej instancji (zob. wyroki: NSA z dnia 9 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 564/16; z dnia 6 lutego 2018 r., II FSK 450/16 i z dnia 10 grudnia 2021 r., I OSK 1506/20; opubl. CBOSA). W niniejszej sprawie sąd pierwszej instancji prawidłowo wskazał, że skarżący ograniczył się do stwierdzenia, że wskazani w nim sędziowie i asesor sądowy po ewentualnej autokontroli wyroku, orzekając w przedmiocie skargi nie będą bezstronni. Zawarta we wniosku argumentacja nie wskazuje na istnienie po stronie sędziów okoliczności obiektywnie budzących wątpliwości co do bezstronności w tej konkretnej sprawie. Tym samym o wyłączeniu sędziego nie może decydować subiektywne przekonanie strony o jego stronniczości i niesprawiedliwości. Sąd pierwszej instancji również zasadnie wskazał, że nie można upatrywać potencjalnej obawy o bezstronność sędziów i asesora w sytuacji, gdyby uznali skargę kasacyjną za oczywiście uzasadnioną, tj. zgodzili się z zaprezentowaną w niej argumentacją. Istotą autokontroli jest skontrolowanie przez skład orzekający wydanego przez siebie orzeczenia. Natomiast sposobem kwestionowania wydawanych w ten sposób rozstrzygnięć jest uruchomienie kontroli instancyjnej i w ten sposób poddanie orzeczenia ocenie sądu wyższej instancji. W świetle powyższego należało stwierdzić, że zarzut art. 19 P.p.s.a. w zw. z art. 179a P.p.s.a. w zw. z art. 183 § 2 pkt 2 P.p.s.a również jest niezasadny. W tym stanie rzeczy należało uznać, że sąd pierwszej instancji prawidłowo oddalił wniosek o wyłączenie sędziów i asesora sądowego z uwagi na brak zaistnienia podstaw do ich wyłączenia. Z powyższych względów, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia. Sędzia NSA Sylwester Golec .........................