I FZ 36/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Kołaczek po rozpoznaniu w dniu 27 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Y. T. sp. z o.o. z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 listopada 2013 r., sygn. akt III SA/Wa 1919/13 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Y. T. sp. z o.o. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 15 maja 2013 r., nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2011 r. postanawia oddalić zażalenie.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 28 listopada 2013 r., sygn. akt III SA/Wa 1919/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Jak wynikało z przedstawionego przez Sąd pierwszej instancji stanu sprawy, skarżąca swój wniosek o przyznanie prawa pomocy argumentowała tym, że nie podjęła działalności gospodarczej i nie posiada środków pieniężnych, przy czym kwoty pieniężne wpływające od kontrahentów stanowiły kaucje, które wobec niedojścia transakcji do skutku, podlegały zwrotowi. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego z dnia 30 sierpnia 2013 r. o nadesłanie, w szczególności, zestawienia faktur VAT, wyciągów z rachunków bankowych, zestawienia należności i zobowiązań, wskazanie źródeł finansowania – spółka złożyła pismo z 23 września 2013 r. wraz z kserokopią "prośby o wydanie wyciągu z rachunku bankowego". Dodała, że nie dysponuje fakturami VAT, ponieważ wpłata kaucji nie generowała potrzeby ich wystawienia. Nie posiada bilansu, rachunku zysków i strat z uwagi na nieprowadzenie działalności gospodarczej. Z tego też powodu jej działalność gospodarcza nie jest obecnie finansowana w jakikolwiek sposób. Przy piśmie z 8 października 2013 r., skarżąca przedstawiła wyciągi z kont pomocniczych (USD i EUR) za okres od 1 stycznia 2012 r. do 1 października 2013 r., z których wynikało, że wszelkie środki zostały w maju 2012 r. przelane na poczet zajęć egzekucyjnych. W sprzeciwie od postanowienia referendarze sądowego wskazała też, że nie ma żadnego majątku, który mogłaby przeznaczyć na uiszczenie wpisu sądowego w sprawie. Wskazując na motywy swojego rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji podniósł, że skarżąca mimo wezwania referendarza sądowego nie nadesłała wszystkich dokumentów, które uwiarygodniłyby złożone przez nią wyjaśnienia dotyczące jej stanu majątkowego. Nie nadesłała przede wszystkim bilansu, rachunku zysków i strat, jak również deklaracji VAT i zeznania podatkowego. Tymczasem nieprowadzenie działalności nie jest okolicznością, która zwalniałaby z obowiązku składania deklaracji dla podatku VAT, czy też rocznego zeznania podatkowego. Mimo wezwania skarżąca, nie przedstawiła więc żadnych dokumentów, które uprawdopodabniałyby jej ciężką sytuację majątkową. Na powyższe orzeczenie strona skarżąca złożyła zażalenie. W wywiedzionym środku zaskarżenia wnosząc o zmianę lub uchylenie zaskarżonego postanowienia, pełnomocnik skarżącej, rozstrzygnięciu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, w postaci art. 243 § 1 oraz art. 246 § 2 w zw. z art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej również jako "P.p.s.a."), poprzez odmowę przyznania spółce prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu zażalenia jego autorka ponownie przytoczyła argumenty związane z otrzymanymi przez spółkę, od kontrahentów, kaucjami. Przypomniała, że nieuprawnione działania organów podatkowych pogarszają sytuację ekonomiczną spółki oraz, że ujemne salda na rachunkach bankowych skarżącej i przedstawione przez nią inne argumenty jednoznacznie przesądzają o zasadności wniosku spółki o przyznanie prawa pomocy. W zażaleniu wniesiono również o wstrzymanie wykonania zaskarżonego postanowienia do czasu rozstrzygnięcia zażalenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest niezasadne. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się w doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. (por. Hanna Knysiak - Molczyk, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze, LexisNexis, Warszawa 2005, s.628). Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. W rozpoznawanej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny uznał za zasadne rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji odmawiające skarżącej spółce przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Słusznie Sąd pierwszej instancji wskazał bowiem, że skarżąca mimo wezwania referendarza sądowego nie nadesłała wszystkich dokumentów, które uwiarygodniłyby złożone przez nią wyjaśnienia dotyczące jej stanu majątkowego. Tymczasem z analizy orzeczeń sądów administracyjnych wynika, że przy rozpoznawaniu wniosków osób prawnych o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez nią przychody. Zatem jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy, takiego podmiotu, jest kryterium majątkowe (por. postanowienie NSA z 17 lutego 2009 r., sygn. akt II OZ 140/09, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nieprzedstawienie przez skarżącą odpowiednich dokumentów, nie pozwalało Sądowi pierwszej instancji na ocenę jej sytuacji majątkowej. Sąd ten bowiem rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy nie może opierać się na samych oświadczeniach strony wnioskującej, o jej trudnej sytuacji majątkowej, gdy możliwe i nie nadmiernie utrudnione dla wnioskodawcy jest potwierdzenie tych oświadczeń za pomocą stosownych dokumentów. Brak natomiast przedstawienia swojej sytuacji majątkowej, z uwagi na to, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa, należy zrównać z niewykazaniem, że w sprawie istnieją przesłanki przemawiające za obciążeniem Skarbu Państwa kosztami prowadzonego przez spółkę postępowania sądowoadministracyjnego. Odnosząc się natomiast do wniosku spółki o wstrzymanie wykonania zaskarżonego postanowienia Sądu pierwszej instancji na podstawie art. 196 P.p.s.a. należy uznać ten wniosek za bezzasadny. Postanowienie bowiem, o którym mowa w art. 260 P.p.s.a. ma taki charakter, że przed jego wzruszeniem postępowanie sądowe z natury rzeczy nie może się toczyć. Nie ma więc przedmiotu, który nadawałby się do wstrzymania. Mając powyższe na uwadze, działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.