I FZ 289/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, po rozpoznaniu w dniu 28 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia L. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 25 lipca 2016 r. sygn. akt III SA/Gl 460/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi L. G. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 30 grudnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do uzupełnienia braków formalnych odwołań w zakresie podatku od towarów i usług za okres od marca do września 2011 r. postanawia oddalić zażalenie.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 25 lipca 2016 r., sygn. akt III SA/Gl 460/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach (dalej: sąd pierwszej instancji) odmówił przyznania L. G. (dalej: skarżący) prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 30 grudnia 2014 r. w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do uzupełnienia braków formalnych odwołań w zakresie podatku od towarów i usług za okres od marca do września 2011 r. W uzasadnieniu postanowienia sąd pierwszej instancji wskazał, że ciężar wykazania spełniania ustawowych przesłanek prawa pomocy ciąży na wnioskodawcy, a analiza wniosku i nadesłanego materiału źródłowego nie prowadzi do wniosku, że skarżący spełnia te przesłanki. Sąd zwrócił uwagę na niespójność oświadczeń skarżącego i nadesłanych przez niego dokumentów, przede wszystkim co do prowadzenia egzekucji (skarżący wskazał, że cały jego majątek został zajęty, podczas gdy egzekucja nie dotyczy jednej z trzech jego nieruchomości) i posiadania rachunków bankowych (skarżący oświadczył, że takich rachunków nie ma, lecz egzekucja wobec jego osoby prowadzona jest m.in. z tytułu zadłużenia w trzech bankach). Sąd zauważył też, że skarżący nie odniósł się do szeregu okoliczności, które wynikają z przedłożonego wyroku o obniżeniu należnych od skarżącego na rzecz jego małoletniej córki alimentów, stąd nie wiadomo, czy są one aktualne – dotyczy to np. pełnienia funkcji prezesa zarządu spółki kapitałowej, otrzymywania 500 zł miesięcznie od B. K. z tytułu spłaty pożyczki, zamieszkiwania z konkubiną i jej małoletnim synem, posiadania 60% udziałów w spółce cywilnej (z tego tytułu skarżący uzyskał dochody w 2014 i 2015 r., brak jednak informacji o funkcjonowaniu tej spółki na rynku i osiąganych przez nią dochodach w 2016 r.). Sąd podkreślił, że do ustaleń i wniosków referendarza sądowego w tym zakresie skarżący nie odniósł się w swym sprzeciwie. Ponadto sąd wskazał, że skarżący nie prowadzi samodzielnie jednoosobowego gospodarstwa domowego, gdyż mieszka z rodzicami, pozostaje na ich utrzymaniu i nie ponosi opłat z tytułu utrzymania lokalu mieszkalnego (co wynika z przedłożonego do akt sprawy oświadczenia rodziców skarżącego). W tej sytuacji brak jest w ocenie sądu podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego, gdyż nie wykazał on, że uiszczenie wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 100 zł pociągnęłoby za sobą uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący zarzucił mu mające istotny wpływ na treść naruszenie przepisów prawa proceduralnego, tj. art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej: p.p.s.a.), przez uznanie, że nie zostały spełnione przesłanki do zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych od wniesionego środka zaskarżenia., wnosząc o zmianę zaskarżonego postanowienia przez zwolnienie skarżącego w całości bądź części od ponoszenia kosztów w postaci opłaty od wniesionego środka zaskarżenia, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, że zaskarżone postanowienie jest niesłuszne i przedwczesne, gdyż skarżący złożył oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, a także wszystkie możliwe do uzyskania w rozsądnym terminie dokumenty wskazane przez sąd. Zdaniem skarżącego właściwa analiza przedłożonej dokumentacji powinna prowadzić do wniosku, że skarżący nie może uiścić kosztów sądowych, gdyż nie jest w stanie wygenerować środków w tak znacznej kwocie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, choć nie można się zgodzić z częścią argumentacji zaskarżonego postanowienia. Przede wszystkim brak jest podstaw do wyciągania niekorzystnych dla skarżącego wniosków wyłącznie ze względu na treść wyroku sądu rejonowego o obniżeniu alimentów. Jeśli treść tego orzeczenia wywołała w ocenie sądu wątpliwości co do pełności i wiarygodności oświadczeń skarżącego, należało ponownie skorzystać z trybu przewidzianego w art. 255 p.p.s.a., by umożliwić skarżącemu usunięcie tych wątpliwości. Skarżący nie został tymczasem wezwany o wyjaśnienie kwestii dotyczących: prowadzenia działalności w formie spółki cywilnej i ewentualnego osiągania dochodów z tego tytułu, zamieszkiwania z konkubiną i jej małoletnim synem, pełnienia funkcji prezesa zarządu w spółce kapitałowej, otrzymywania kwoty 500 zł miesięcznie z tytułu spłaty pożyczki. Mimo tego kwestie te, przede wszystkim w kontekście niepewności co do ich aktualności, zostały uznane przez sąd pierwszej instancji za przemawiające za odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Działanie takie nie zasługuje w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego na aprobatę. Ponadto zbyt daleko idące są sugestie sądu o braku wiarygodności oświadczeń skarżącego co do egzekucji i rachunków bankowych z uwagi na ich niepotwierdzenie w dokumentacji. Przede wszystkim w formularzu PPF skarżący podał, że cały jego majątek jest zajęty, a z części toczy się już egzekucja. W świetle takiego oświadczenia nieprowadzenie egzekucji z jednej z nieruchomości skarżącego (lecz obciążenie jej hipotekami przymusowymi) nie świadczy o sprzeczności oświadczeń i dokumentów. Bezzasadne jest też powątpiewanie w oświadczenie skarżącego o braku rachunków bankowych z uwagi na prowadzenie egzekucji z tytułu zadłużenia w trzech bankach. Abstrahując już od tego, że zadłużenie to mogło powstać z innych tytułów niż posiadanie rachunku bankowego (skarżący wskazywał na zaciągnięte przez siebie kredyty), należy wskazać, że wezwanie z dnia 11 kwietnia 2016 r. dotyczyło przedłożenia wyciągów/wykazów z rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące, tak więc skarżący nie był zobowiązany do udokumentowania historii operacji na rachunkach bankowych, które zostały przed tym okresem zamknięte (skarżący wskazał, że nie używa rachunków bankowych od blisko 2 lat), nawet jeśli z tego tytułu powstało wobec banku zadłużenie. Brak jest też podstaw do wyciągania definitywnych wniosków o prowadzeniu przez skarżącego wspólnego gospodarstwa domowego z innymi osobami. Choć istotnie nie została wyjaśniona kwestia ewentualnego zamieszkiwania z konkubiną i jej synem (ale – z uwagi na brak wezwania w tym zakresie – nie można tej okoliczności interpretować na niekorzyść skarżącego), wniosek o zamieszkiwaniu skarżącego z rodzicami nie znajduje potwierdzenia w oświadczeniach skarżącego i nadesłanej dokumentacji, w tym – wbrew twierdzeniu sądu – w oświadczeniu rodziców skarżącego. Sam fakt, że skarżący zamieszkuje w mieszkaniu należącym do jego rodziców, nie oznacza jeszcze, że prowadzą oni wspólne gospodarstwo domowe. Należy podkreślić, że podany w pisemnym oświadczeniu rodziców skarżącego (z którego wynika, że skarżący mieszka w ich mieszkaniu i od 2014 r. pozostaje na ich utrzymaniu) adres rodziców skarżącego nie jest tożsamy z adresem skarżącego. Również zaświadczenie od Prezydenta Miasta o osobach zameldowanych pod adresem podanym przez skarżącego wskazuje jedynie na stałe zameldowanie tam skarżącego i nikogo innego. Natomiast umieszczenie na dotyczących tego mieszkania rachunkach i fakturach danych jednego lub obojga rodziców skarżącego nie wspiera konkluzji sądu – z oświadczenia rodziców skarżącego wynika wprost, że to oni opłacają czynsz i inne opłaty, a nie skarżący. Powyżej opisane wadliwości toku rozumowania sądu pierwszej instancji nie zmieniają jednak tego, że prawidłowo doszedł on do wniosku, iż skarżący nie wykazał, że uiszczenie jedynego kosztu sądowego w niniejszej sprawie, tj. wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 100 zł, pociągnęłoby za sobą uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 p.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Celowi temu służy w pierwszym rzędzie prawidłowe wypełnienie wniosku – zgodnie z art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek taki powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące, w przypadku osoby fizycznej przede wszystkim dokładne dane o stanie majątkowym, rodzinnym i dochodach. Nadto z art. 255 p.p.s.a. wynika, że przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy sąd nie jest ograniczony do analizy złożonego na formularzu PPF wniosku i zawartych w nim oświadczeń, lecz jest uprawniony – w przypadku uznania tychże oświadczeń za niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony, a także w przypadku, gdy oświadczenia te budzą wątpliwości – do zobowiązania wnioskodawcy do złożenia na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony. Uchylenie się wnioskodawcy od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania uniemożliwia przeprowadzenie oceny jego stanu majątkowego w taki sposób, by można było jednoznacznie stwierdzić, że sytuacja, w której strona się znalazła, wypełnia przesłanki przyznania prawa pomocy, co z kolei należy interpretować na niekorzyść wnioskodawcy. W okolicznościach przedmiotowej sprawy skarżący, mimo przedłożenia szeregu dokumentów, uchylił się od wypełnienia w całości wezwania referendarza sądowego. Zaniechanie skarżącego dotyczy przede wszystkim punktu wezwania, w którym referendarz sądowy za konieczne uznał przedłożenie stosownych dokumentów źródłowych potwierdzających posiadanie niespłaconych kredytów bankowych, ich oprocentowanie, wysokość ustalonych rat oraz posiadane zadłużenie. Udokumentowanie prowadzenia egzekucji z tytułu zadłużenia w bankach na określoną kwotę nie może być uznane za wystarczający w tym względzie. Nadto warto zauważyć, że już w wyroku sądu rejonowego o obniżeniu alimentów wskazane zostało, iż na drugą z córek skarżący "płaci alimenty ustaloną ugodą zawartą przed Sądem Rejonowym (...) w wysokości 500 zł miesięcznie". Oznacza to, że skarżący powinien dysponować tą ugodą i przedłożyć ją, gdyż referendarz sądowy zażądał przedłożenia przez skarżącego stosownych dokumentów potwierdzających wysokość płaconych alimentów. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący wskazał jedynie, że czeka na odpis wyroku o alimenty dla młodszej córki, jednak stwierdzenie w tym zakresie jest ogólnikowe i nieweryfikowalne. Nie sposób też nie dostrzec, że wśród ponoszonych przez siebie wydatków w formularzu PPF skarżący wskazał czynsz i media na kwotę ok. 600 zł, podczas gdy przedłożona dokumentacja potwierdza, że koszty te nie są ponoszone przez skarżącego, a przez jego rodziców. Dodatkowo warto zaznaczyć, że wynagrodzenie skarżącego nie jest obciążone, a jego rodzice oświadczyli także, że łożą na jego jedzenie. Należy zatem stwierdzić, że skarżący nie wypełnił w całości wezwania wystosowanego do niego w trybie z art. 255 p.p.s.a., część oświadczeń z formularza PPF nie znalazła potwierdzenia w przedłożonych później dokumentach, a ponadto skarżący jest na stałe i na pełny etat zatrudniony i jego wynagrodzenie nie jest zajęte w trybie egzekucji. Okoliczności te wskazują w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, które w niniejszej sprawie wynoszą 100 zł (wpis należny od skargi kasacyjnej). Przeciwne, lecz ogólnikowe i gołosłowne stwierdzenie zawarte w rozpatrywanym zażaleniu nie może być uwzględnione. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., postanowił oddalić zażalenie.