I FZ 228/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Hieronim Sęk, po rozpoznaniu w dniu 29 września 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia W. sp. z o.o. z siedzibą w C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 29 maja 2023 r., sygn. akt I SA/Gl 686/22, o odrzuceniu skargi W. sp. z o.o. z siedzibą w C. wydane w sprawie ze skargi W. sp. z o.o. z siedzibą w C. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w K. z dnia 30 marca 2022 r., nr [...] UNP: [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za IV kwartał 2016 r. postanawia: uchylić w całości postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 29 maja 2023 r., sygn. akt I SA/Gl 686/22

1. Postanowieniem z dnia 29 maja 2023 r., sygn. akt I SA/Gl 686/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odrzucił skargę W. sp. z o.o. z siedzibą w C. (dalej: Spółka lub Skarżąca) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w K. (dalej: Dyrektor IAS) z dnia 30 marca 2022 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za IV kwartał 2018 r. (punkt pierwszy sentencji) oraz postanowił o zwrocie kwoty 100 zł uiszczonej na poczet wpisu od skargi (punkt drugi sentencji). 2. Przebieg czynności procesowych na etapie postępowania sądowego, które poprzedzały podjęcie rozstrzygnięcia o odrzuceniu skargi, przedstawiał się następująco: - Spółka pismem z dnia 29 kwietnia 2022 r. wniosła skargę bez jej opłacenia; - po przeprowadzeniu dochodzenia na podstawie art. 218 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 239, z późn. zm.; dalej P.p.s.a.) przyjęto wartość przedmiotu zaskarżenia na kwotę 318.504 zł; - zarządzeniem z dnia 11 lipca 2022 r. Skarżąca została wezwana do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 3.186 zł w terminie 7 dni od daty doręczenia odpisu tego zarządzenia pod rygorem odrzucenia skargi; - w terminie odpowiedzi na to wezwanie Spółka uiściła tytułem wpisu od skargi kwotę 100 zł oraz złożyła na formularzu PPPr datowanym na dzień 23 sierpnia 2022 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym; - postanowieniem z dnia 18 listopada 2022 r., sygn. akt [...], starszy referendarz sądowy odmówił Spółce przyznania prawa pomocy; - w wyniku rozpoznania sprzeciwu prawomocnym postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2023 r., sygn. akt [...], Sąd utrzymał w mocy to postanowienie odmowne; - w wykonaniu zarządzenia z dnia 27 kwietnia 2023 r. wezwano Skarżącą do rąk jej pełnomocnika do wykonania prawomocnego zarządzenia z dnia 11 lipca 2022 r. Przewodniczącego Wydziału o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w części dotyczącej kwoty 3.086 zł (uwzględniając uprzednie uiszczenie kwoty 100 zł tytułem wpisu), w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem odrzucenia skargi; - wezwanie zostało doręczone w dniu 8 maja 2023 r.; - w odpowiedzi na wezwanie Spółka złożyła pismo z dnia 12 maja 2023 r., nadane drogą pocztową w placówce Poczty Polskiej w dniu 15 maja 2023 r., w którym zawarła "Wniosek o udzielenie prawa pomocy (częściowe zwolnienie od kosztów sądowych)", tj. w zakresie opłat sądowych w całości lub w części albo tylko wydatków albo opłat sądowych i wydatków; - zarządzeniem z dnia 25 maja 2023 r., sygn. akt I SA/Gl 686/22, pismo Spółki z dnia 12 maja 2023 r. zarządzono przekazać do akt SPP, które zostały założone na postawie odrębnego zarządzenia z dnia 25 maja 2023 r. z wpisem wniosku z dnia 12 maja 2023 r. o zwolnienie od kosztów sądowych do rep. SPP pod sygn. akt [...], przy czym dalszych czynności wobec tego wniosku nie podejmowano; - z kolei sprawa ze skargi Spółki została skierowana na posiedzenie niejawne wyznaczone na dzień 29 maja 2023 r. w przedmiocie braku fiskalnego skargi. 3. W tak przedstawiających się procesowo aspektach niniejszej sprawy Sąd pierwszej instancji zaskarżonym postanowieniem z dnia 29 maja 2023 r., sygn. akt I SA/Gl 686/22, odrzucił skargę Spółki na wspomnianą na wstępie decyzję. Sąd ten ustalił i przyjął, że: - prawomocne zakończenie postępowania w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje powstanie obowiązku uiszczenia przez stronę wymaganego wpisu sądowego; - obowiązku tego nie uchyla wystąpienie przez stronę z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, do czego strona ma prawo na podstawie art. 165 P.p.s.a.; - złożenie w terminie przewidzianym na uiszczenie wpisu sądowego kolejnego wniosku o prawo pomocy nie przerywa biegu tego terminu, a jego upływ powoduje przewidziane prawem konsekwencje proceduralne; - brak zatem uiszczenia przez Spółkę w terminie do dnia 15 maja 2023 r. wpisu od skargi na wezwanie do wykonania prawomocnego zarządzenia o wpisie, które zostało doręczone w dniu 8 maja 2023 r., skutkował koniecznością odrzucenia skargi jako nieopłaconej. 4. Na postanowienie o odrzuceniu skargi Spółka pismem z dnia 14 czerwca 2023 r. wniosła zażalenie, domagając się uchylenia tego postanowienia w całości. Sądowi pierwszej instancji Skarżąca zarzuciła naruszenie art. 220 § 3a w związku z art. 243 § 1 i art. 165 P.p.s.a. przez bezzasadne odrzucenie skargi bez rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Spółka zwróciła uwagę, że kwestia rozstrzygnięcia pierwszego wniosku w zakresie prawa pomocy trwała od lipca 2022 r. do maja 2023 r., czyli 10 miesięcy, w przeciągu których sytuacja finansowa Spółki pogorszyła się, co nie zostało uwzględnione przy drugim wniosku o pomoc prawną. Sąd powinien zatem dokonać oceny stanu faktycznego obydwu wniosków przed wydaniem postanowienia o odrzuceniu skargi. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. 5.1. Zażalenie zasługiwało na uwzględnienie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w okolicznościach faktycznych i prawnych niniejszej sprawy brak procesowego załatwienia kolejnego wniosku Spółki z dnia 12 maja 2023 r. w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych w całości bądź w części, stanowił przeszkodę do odrzucenia skargi. 5.2. Na wstępie zauważyć należało, że w dniu 26 kwietnia 2023 r. prawomocnie zostało zakończone postępowanie w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych z wynikiem negatywnym dla Spółki (Sąd postanowieniem z tej daty utrzymał w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 18 listopada 2022 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym). Po wydaniu postanowienia z dnia 26 kwietnia 2023 r. konieczne stało się ponowienie wezwania Spółki do wykonania prawomocnego zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu z dnia 11 lipca 2022 r. w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania pod rygorem odrzucenia skargi. Jednakże z powodu złożenia przez Spółkę w trakcie biegu tego terminu kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, który zdaniem Skarżącej zasadzał się na zmienionych z powodu upływu czasu okolicznościach faktycznych w stosunku do tych rozważanych przy wydaniu wspomnianego prawomocnego postanowienia odmownego (czyli w gruncie rzeczy złożenia wniosku o zmianę tego postanowienia w trybie art. 165 P.p.s.a.), należało przed odrzuceniem skargi rozpoznać taki wniosek, jak podnosiła to Spółka. Biorąc przy tym pod uwagę ekonomikę postępowania, rozpoznanie takie powinno mieć charakter prawomocny, gdyż odrzucenie skargi przy braku zakończenia instancyjnego procedowania sprawy z wniosku o udzielenie prawa pomocy/zmianę postanowienia w tym przedmiocie, może prowadzić do konieczności uchylenia takiego odrzucenia w przypadku uwzględnienia środka zaskarżenia i przyznania jednak prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. 5.3. W świetle art. 243 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek w toku postępowania, zaś zgodnie z art. 165 P.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były prawomocne. Mając na uwadze te przepisy Spółka, po otrzymaniu w dniu 8 maja 2023 r. wspomnianego wezwania do wykonania prawomocnego zarządzenia z dnia 11 lipca 2022 r. wzywającego do uiszczenia wpisu od skargi, mogła uważać, że skoro w jej mniemaniu zmieniły się okoliczności co do sytuacji finansowej, to właściwą reakcją było wystąpienie z wnioskiem o zmianę odmownego postanowienia w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych (tak bowiem należało prawnie zakwalifikować ponowny wniosek wyrażony w piśmie z dnia 12 maja 2023 r.). W takim przypadku Sąd pierwszej instancji - przed dokonaniem w sprawie wpadkowej oceny w ramach trybu zmiany prawomocnego postanowienia odmownego - nie mógł odrzucić skargi z powołaniem się na brak uiszczenia wpisu. Rzeczywista bowiem i istotna dla prawa pomocy zmiana okoliczności (czego nie dało się stwierdzić poza trybem właściwym dla postępowania w tym przedmiocie), prowadzić może do wydania postanowienia o zmianie postanowienia na korzystne dla strony (całkowicie lub częściowo). Dopiero zatem procesowe przesądzenie i uznanie w ramach sprawy zarejestrowanej pod sygn. akt [...], że ta kondycja nie odbiegała od tej stanowiącej podstawę prawomocnego postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych w ramach sprawy załatwionej pod sygn. akt [...] (lub była inna, ale w stopniu niepowodującym konieczności zmiany wcześniejszego rozstrzygnięcia), uprawniałoby do odrzucenia skargi z powodu nieuiszczenia wpisu i to bez kolejnego wzywania strony do uiszczenia wpisu. Odrzucenie skargi jako nieopłaconej może zatem nastąpić w tym momencie, w którym okaże się, że strona wnioskująca o zwolnienie od kosztów sądowych (z powołaniem się na nowe okoliczności) nie miała racji co do wystąpienia przyczyn mających usprawiedliwiać niemożność uiszczenia wpisu od skargi. Przyjmując inaczej, realny sens wnioskowania we właściwym czasie o zmianę prawomocnego postanowienia w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych byłby iluzoryczny. Strona rzeczywiście nieposiadająca środków finansowych na poniesienie kosztu sądowego w terminie określonym takim kolejnym wezwaniem, nie mogłaby skutecznie odwoływać się do zmiany okoliczności faktycznych, które stanowią o niemożności uiszczenia wpisu. Bez zweryfikowania zatem twierdzeń strony, ta mogłaby zostać pozbawiona prawa do sądu, mimo obiektywnie istniejącej niemożności opłacenia skargi. Wpływ do Sądu kolejnego wniosku Spółki o zwolnienie od kosztów sądowych w reakcji na otrzymane wezwanie do wykonania prawomocnego zarządzenia wzywającego do uiszczenia wpisu od skargi, wymagał zatem jego rozpoznania (podobnie jak pierwszego takiego wniosku). Dopiero zaś po jego negatywnym załatwieniu - i to co do zasady prawomocnym - możliwe i konieczne stałoby się odrzucenie skargi wobec braku uiszczenia wymaganej opłaty. 5.4. W motywach zaskarżonego postanowienia słusznie przyjęto, że prawomocne zakończenie postępowania w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych bez przyznania takiego zwolnienia powoduje powstanie obowiązku uiszczenia przez stronę wymaganego wpisu sądowego. Jednakże wystąpienie przez stronę z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, czyli w istocie o zmianę uprzedniego negatywnego postanowienia na podstawie art. 165 P.p.s.a., sprawia, że do czasu jego definitywnego załatwienia skarga nie może zostać odrzucona. Po tym jednak załatwieniu, gdy strona nadal nie uzyska zwolnienia od wpisu, nie zachodzi konieczność kolejnego wezwania do jego uiszczenia, lecz dopuszczalne staje się już odrzucenie skargi jako nieopłaconej na czas. Negatywne załatwienie wniosku oznacza bowiem, że nie istniały obiektywne przeszkody do uiszczania wpisu, czego strona jednak nie dopełniła we właściwym do tego czasie. 5.5. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 ab initio w związku z art. 197 P.p.s.a., uchylił zaskarżone postanowienie w całości.