I FZ 210/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Zirk-Sadowski, po rozpoznaniu w dniu 9 września 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. T. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 27 kwietnia 2015 r. sygn. akt I SA/Bd 90/14 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi M. T. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 7 listopada 2013 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń, luty, marzec 2011 r. postanawia: oddalić zażalenie.

Zaskarżonym postanowieniem z 27 kwietnia 2015 r., I SA/Bd 90/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zwolnił M. T. od kosztów sądowych w sprawie w 50 %, stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej Ppsa. Jak zauważono w motywach orzeczenia, na obecnym etapie postępowania skarżący zobowiązany jest do zapłaty wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w kwocie 3671 zł. Zdaniem Sądu skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść tych kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wpływ na taką ocenę miało ustalenie, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz małoletnią córką, przy czym córka pozostaje na utrzymaniu żony. Zgodnie z protokołem o stanie majątkowym zobowiązanego z 16 grudnia 2014 r. sporządzonym dla potrzeb prowadzonego postępowania egzekucyjnego skarżący zamieszkuje w domu stanowiącym własność jego małoletniej (8-letniej) córki (k. 182-183 akt sądowych). Ponadto skarżącemu, zgodnie z oświadczeniem, pomaga finansowo brat, w kwocie ok. 1.000 zł miesięcznie (k. 166 i 181 akt sądowych.). Skarżący podał ponadto wprawdzie, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej i nie ma dostępu do jej zeznań podatkowych, jednakże zdaniem Sądu fakt prowadzenia przez małżonków wspólnego gospodarstwa domowego wskazuje, iż małżonka skarżącego partycypuje w kosztach jego utrzymania. Nie bez znaczenia dla oceny możliwości finansowych skarżącego pozostaje też fakt, że skarżący działalność gospodarczą prowadził w znacznym rozmiarze, a uzyskany przez niego przychód kształtował się na wysokim poziomie (w 2013 r. 1.133.016,40 zł). Sąd zaznaczył w tym kontekście, że wykazywanie przy dużych obrotach równocześnie wysokich kosztów uzyskania przychodów (w ww. okresie wykazano stratę w kwocie 5.408,13 zł) nie przesądza jeszcze, że podatnik nie dysponuje żadnymi środkami pieniężnymi. Odróżnić bowiem należy dochód podatkowy od faktycznego dochodu z działalności gospodarczej będącego w dyspozycji podatnika. Ponadto skarżący powinien był jako przedsiębiorca uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Przeciwko większemu zwolnieniu od kosztów niż orzeczono w sentencji przemawia również fakt, że skarżący jest osobą bezrobotną, jednakże niezarejestrowaną w Urzędzie Pracy; nie dopełnił zatem obowiązków, aby uzyskać status osoby bezrobotnej. Nie można natomiast wykluczyć, że uzyskanie statusu osoby bezrobotnej mogłoby doprowadzić do pozyskania zatrudnienia, co polepszyłoby sytuację materialną skarżącego i choćby w części umożliwiłoby pokrycie kosztów sądowych. Wreszcie wskazano, że skarżący pomimo odmowy zwolnienia go z kosztów sądowych w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji był w stanie wygospodarować środki finansowe na pokrycie wpisu sądowego od skargi, który wyniósł 7.342 zł. Z akt sprawy nie wynika, aby sytuacja finansowa skarżącego uległa istotnemu pogorszeniu od chwili uiszczenia wpisu do chwili obecnej. Stąd poniesienie przez Skarb Państwa 50 % kosztów sądowych na etapie postępowania kasacyjnego nie może być postrzegane jako naruszające prawo do obrony. W zażaleniu na powyższe postanowienie wniesiono w szczególności o jego zmianę i przyznanie skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie w całości od wpisu od skargi kasacyjnej. Zarzucając naruszenie art. 246 § 1 Ppsa skarżący wskazał, że Sąd nie przeprowadził wnikliwej analizy przywołanych we wniosku okoliczności związanych z aktualną sytuacją majątkową strony. Skarżący nie ma możliwości zarobkowych ani środków, z których mógłby wygospodarować kwotę na pokrycie nawet w 50 % wpisu od skargi kasacyjnej, co wynika tak ze złożonego oświadczenia, jak i przedłożonej dokumentacji. Sąd bezpodstawnie skoncentrował się na informacjach dotyczących przychodów uzyskanych z działalności gospodarczej, mimo że jest to jedynie kategoria księgowa, która nie odzwierciedla rzeczywistych możliwości zarobkowych strony. Nadużyciem jest także wymaganie od skarżącego, by posiadał specjalną rezerwę na pokrycie kosztów postępowania. Ponadto nie jest wyznacznikiem sytuacji finansowej skarżącego okoliczność, że był w stanie pokryć kwotę wpisu od skargi do Sądu pierwszej instancji, którą uiścił dzięki pomocy rodziny i przyjaciół. Błędem jest wreszcie zarzucanie skarżącemu, że nie podejmuje inicjatywy w kierunku znalezienia zatrudnienia; zgłoszenie do urzędu pracy nie jest w tym zakresie jedyną drogą. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Trafne, wbrew przekonaniu strony skarżącej, są argumenty Sądu odwołujące się do wymogów stawianych przedsiębiorcom w zakresie obowiązku partycypowania w kosztach procesu. W orzecznictwie wielokrotnie bowiem przypominano, że koszty sądowe (ściślej możliwość prowadzenia sporów sądowych, z którymi te koszty się wiążą) stanowią nieodłączny element ryzyka podejmowanego w ramach działalności gospodarczej, zwłaszcza znacznych rozmiarów, a na takie wskazuje przedłożone przez stronę zeznanie podatkowe za 2013 r. (k. 169 akt sądowych). Uzasadnia to oczekiwanie, że podmiot taki będzie dysponował stosownymi rezerwami na partycypowanie w kosztach postępowania (por. post. NSA z 13 lipca 2015 r., I FZ 220/15, CBOSA oraz powołane tam orzecznictwo). Wskazywano także, że kwota dochodu wykazanego w zeznaniach podatkowych nie jest jedynym ani wyłącznie relewantnym źródłem wiedzy o rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy będącego przedsiębiorcą (por. post. NSA z 4 sierpnia 2014 r., I FZ 252/14, CBOSA oraz powołane tam orzecznictwo). Zauważyć ponadto należy, że w świetle zaskarżonego orzeczenia skarżący zobligowany jest aktualnie uiścić kwotę 1835,50 zł tytułem wpisu od skargi kasacyjnej; jest to zasadniczy koszt sądowy na obecnym etapie postępowania. Jednocześnie z nadesłanych dokumentów wynika, że skarżący utrzymuje się dzięki pomocy brata w kwocie ok. 1000 zł miesięcznie (zob. oświadczenie tegoż – k. 181 akt sądowych) oraz małżonki (zob. protokół o stanie majątkowym zobowiązanego z 16 grudnia 2014 r. – k. 182 akt sądowych), zgodnie zresztą z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Koszty utrzymania pokrywane przez małżonkę nie zostały przy tym przez skarżącego sprecyzowane, mimo stosownego w tym zakresie wezwania referendarza sądowego (k. 158-159 akt sądowych, pkt 5 i 7). Jak jednak zauważono w zażaleniu (s. 3), skarżący był w stanie zgromadzić "w związku z pomocą udzieloną mu przez rodzinę i przyjaciół" kwotę czterokrotnie wyższą (7342 zł), aniżeli wymagana obecnie, na pokrycie wpisu od skargi do Sądu pierwszej instancji (k. 84 akt sądowych). Z kolei trafnie odnotował Sąd, że z akt sprawy nie wynika, by sytuacja skarżącego pogorszyła się od tamtej pory (s. 6 uzasadnienia postanowienia). Skarżący zastępowany jest ponadto w procesie przez profesjonalnego pełnomocnika, przy czym nie są znane warunki (finansowe) świadczenia pomocy prawnej przez tegoż. Uwzględniając te okoliczności nie sposób zarzucić Sądowi braku wnikliwej analizy sytuacji majątkowej strony w świetle przedłożonej dokumentacji. Przeciwnie, przy niejako wtórnie wybiórczej realizacji obowiązku rzetelnego wykazania swojej kondycji finansowej przez skarżącego (brak zwłaszcza danych dotyczących pomocy udzielanej przez małżonkę) oraz mając na względzie, że postępowanie w przedmiocie prawa pomocy toczy się od lutego br., trafny jest wniosek Sądu, że skarżący powinien bez przeszkód określonych w art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa zgromadzić ww. kwotę 1835,50 zł na pokrycie kosztów postępowania kasacyjnego. Z tych powodów orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 Ppsa.