I FZ 203/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Grażyna Jarmasz, , , po rozpoznaniu w dniu 23 lipca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. sp. z o.o. w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 maja 2014 r. sygn. akt III SA/Wa 1415/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S. sp. z o.o. w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 15 kwietnia 2013 r., nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego za poszczególne miesiące od lutego do maja oraz od października do grudnia 2009 r. oraz kwoty nadwyżki podatku naliczonego nad należnym za styczeń, czerwiec, lipiec, sierpień i wrzesień 2009 r. w podatku od towarów i usług postanawia oddalić zażalenie.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 26 maja 2014 r., sygn. akt III SA/Wa 1415/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania S. sp. z o.o. w W. prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tej spółki na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 15 kwietnia 2013 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2009 r. W uzasadnieniu postanowienia Sąd, podkreślając wyjątkowość instytucji prawa pomocy i to, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się on w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, uznał, że spółka nie wykazała, iż nie jest obecnie w stanie zgromadzić środków celem uiszczenia kosztów sądowych. Sąd zwrócił uwagę, że choć spółka we wniosku o przyznanie prawa pomocy podniosła, iż nie ma środków na poniesienie kosztów sądowych (wpisu od skargi kasacyjnej), to nie przedstawiła na wezwanie wszystkich dokumentów źródłowych obrazujących jej sytuację majątkową, a zwłaszcza nie przedłożyła zestawienia o przychodach i kosztach za 2014 r., bilansu i rachunku zysków i strat za 2013 r., jak i wyciągów bankowych, tłumacząc to brakiem dostępu. Ponadto skarżąca nie wyjaśniła, na jakim etapie jest postępowanie upadłościowe. Zdaniem Sądu trudno w takiej sytuacji oceniać, w jakiej kondycji finansowej znajduje się spółka tylko na podstawie oświadczenia, że nie ma ona środków na pokrycie kosztów sądowych. Sąd zwrócił też uwagę, że oświadczenia skarżącej są niewiarygodne, gdyż z jednej strony twierdzi ona, że nie prowadzi działalności gospodarczej i nie osiągnęła przychodów w 2013 r., a z drugiej jednak strony z nadesłanych deklaracji VAT-7 wynika, że w 2013 i 2014 r. dokonywała ona dostaw towarów oraz świadczenia usług na kwoty np. we wrześniu 2013 r. – 10 288 zł, w październiku 2013 r. – 10 288 zł, w styczniu 2014 r. 7 300 zł. Ponadto z zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) CIT-8 wynika, że spółka w 2013 r. osiągnęła przychód w kwocie 106 927,80 zł, w dochód wyniósł 48 662,51 zł. Sąd pierwszej instancji zaznaczył, że - dysponując niepełnymi informacjami - nie był w stanie dokonać zestawienia dochodów skarżącej z jej wydatkami, niemożliwa zatem okazała się ocena kondycji finansowej skarżącej i ocena, czy jest ona w stanie ponieść należne w sprawie koszty sądowe. Zdaniem Sądu wobec niedostosowania się przez skarżącą do wezwania z 10 marca 2014 r. niemożliwa jest rzetelna analiza zdolności płatniczych spółki, a w konsekwencji ustalenie, czy sytuacja, w której się znalazła, wypełnia przesłanki z art. 246 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a."). Sąd zaznaczył również, że choć uprzednio skarżąca otrzymała pomoc w postaci zwolnienia od wpisu od skargi w sprawach o sygn. akt III SA/Wa 1414/13, III SA/Wa 1415/13, III SA/Wa 1416/13, to rozstrzygnięcie takie nastąpiło po przedstawieniu przez skarżącą żądanych dokumentów i rzetelnym wykazaniu jej sytuację finansową. Sąd podkreślił, że z uwagi na upływ czasu konieczne było ponowne zbadanie sytuacji majątkowej skarżącej, ponieważ od czasu wydania postanowienia referendarza sądowego (2 sierpnia 2013 r.) sytuacja ta mogła ulec zmianie (poprawie lub pogorszeniu). W podsumowaniu swych rozważań Sąd uznał, że spółka nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych. W zażaleniu na powyższe postanowienie strona zarzuciła mu błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na przyjęciu, że spółka nie wykazała, że nie dysponuje dostatecznymi środkami finansowymi pozwalającymi na pokrycie kosztów sądowych. W ocenie strony toczące się wobec niej postępowanie egzekucyjne, jak i inne okoliczności powoływane w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy czynią rozstrzyganie wątpliwości co do jej sytuacji ekonomicznej na jej niekorzyść niezrozumiałym. Sąd niesłusznie zdaniem strony uznał, że spółka nie dostosowała się do wezwania z 10 marca 2014 r. i nie dostarczyła dodatkowych informacji dotyczących stanu majątkowego oraz osiąganych dochodów – pismo strony zawierało wszelkie informacje, których domagał się Sąd, i które znajdowały się w posiadaniu strony. Na podstawie tych dokumentów (i innych, znajdujących się w aktach sprawy), z łatwością można stwierdzić, że: - dane zawarte w zeznaniach podatkowych spółki za lata 2012 i 2013 wskazują wyraźnie, że sytuacja spółki się nie polepsza: Sąd zwrócił jedynie uwagę na dochód za 2013 r., pomijając zupełnie okoliczność, że kwota 48 662,51 zł jest ponad 3-krotnie niższa od straty poniesionej przez spółkę w 2012 r. (180 983,60 zł) i nie wystarczy na jej pokrycie; - wykazany w zeznaniu podatkowym za 2013 rok dochód pochodzi z najmu nieruchomości lokalowej, pobudowanej na nieruchomości gruntowej obciążonej hipoteką (z nieruchomości tej prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, o czym zawiadomiono Sąd); - przekazane Sądowi faktury VAT dokumentują najem wskazanej nieruchomości; czynsz jest regulowany przelewem na rachunek bankowy skarżącej, który podlega zajęciu egzekucyjnemu – skarżąca nie może swobodnie dysponować zgromadzonymi tam środkami, nie czerpie więc żadnych korzyści majątkowych z posiadanej nieruchomości; - skarżąca nie dokonuje żadnych dostaw towarów ani świadczenia usług, nie prowadzi więc działalności gospodarczej; - zestawienie wierzytelności i zobowiązań spółki z informacjami znajdującymi się we wniosku o ogłoszenie upadłości spółki pozwalają stwierdzić, że zobowiązania skarżącej znacząco przekraczają przysługujące jej wierzytelności (których wykaz, dołączony do pisma z 15 lipca 2013 r., pozostaje aktualny); - wniosek skarżącej o ogłoszenie upadłości został oddalony z uwagi na fakt, że majątek spółki obciążony jest w takim stopniu, że pozostały majątek nie wystarczy na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego; - Wojewódzki Sąd Administracyjny już raz w przedmiotowej sprawie udzielił skarżącej prawa pomocy, a od chwili wydania postanowienia w tym przedmiocie sytuacja materialna skarżącej nie uległa w żaden sposób zmianie. W ocenie strony wszystkie podane przez nią okoliczności wynikały z będących w posiadaniu Sądu dokumentów, a Sąd nie zadał sobie trudu przeprowadzenia ich kompleksowej i porównawczej analizy, ograniczając się jedynie do wybiórczego przywołania kilku kwot wykazanych w deklaracjach VAT-7. Za bezzasadny uznała spółka zarzut niewyjaśnienia, na jakim etapie znajduje się prowadzone wobec niej postępowanie upadłościowe, odwołując się do zasady jawności materialnej danych wpisanych do KRS-u. Strona podkreśliła, że skoro sąd właściwy w postępowaniu upadłościowym uznał, że majątek skarżącej jest obciążony w takim stopniu, że pozostały majątek nie wystarczy nawet na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego, z jedynego wartościowego składnika majątkowego spółki prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, a jej rachunek bankowy podlega zajęciu egzekucyjnemu, to niezrozumiałe jest stanowisko Sądu, że informacje te nie są wystarczające dla uznania, że spółka nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 P.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W przedmiotowej sprawie spółka ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którym osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd Sądu pierwszej instancji, że w okolicznościach sprawy wskazany wymóg nie został spełniony. Spółka zdaje się stać na stanowisku, że wcześniejsze przyznanie jej prawa pomocy uprawnia ją do uzyskania dalszego zwolnienia od kosztów sądowych na podstawie jej gołosłownego twierdzenia, że jej sytuacja pozostaje bez zmian, mimo że wezwanie o przedłożenie dokumentów świadczących o tym zostało wykonane jedynie w części, a te dokumenty, które strona przedstawiła, zawierają informacje sprzeczne z jej oświadczeniami. W takiej sytuacji żądanie spółki nie mogło być uznane za zasadne, gdyż to do niej należało wykazanie, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy, a nie do Sądu wykazanie, że takie przesłanki nie zostały spełnione. Przechodząc do poszczególnych kwestii istotnych dla rozstrzygnięcia należy przede wszystkim zauważyć, że nie ma wątpliwości, że strona nie wypełniła w całości wezwania wystosowanego do niej w trybie art. 255 P.p.s.a. Z szeregu dokumentów, o których przedłożenie została wezwana spółka, przedstawione zostały jedynie deklaracje VAT-7 i zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w podatku dochodowym od osób prawnych za lata 2012-2013. Podstawowe dla rozstrzygnięcia dokumenty, których strona nie przedłożyła, to: zestawienie wysokości przychodów i kosztów ich uzyskania osiągniętych w 2014 r., bilans oraz rachunek zysków i strat za 2013 r., wyciągi z rachunków bankowych za ostatnie 6 miesięcy. Strona w zażaleniu nie zaprzecza, że dokumenty te nie zostały przedłożone, nie podaje również żadnych powodów swej bezczynności w tym zakresie. Konfrontując wcześniejsze twierdzenia strony w tym względzie z tokiem postępowania należy podnieść, co następuje: - spółka wskazała, że dokonanie zestawienia wysokości przychodów i kosztów ich uzyskania osiągniętych w 2014 r. planowała na kwiecień 2014 r., podczas gdy dalszych informacji na ten temat zabrakło, a zestawienie nie zostało przedłożone, - spółka poinformowała w formularzu PPPr z marca 2014 r., że bilans i rachunek zysków i strat za 2013 r. nie zostały jeszcze sporządzone, natomiast w odpowiedzi na wezwanie do przedłożenia m.in. tych dokumentów spółka już do tej kwestii się nie odniosła, nie przedłożyła ich też ani w kwietniu ani w maju, tj. po upływie terminu, w którym miała obowiązek ich sporządzenia w świetle przepisów o rachunkowości, - strona wyjaśniła, że niemożliwe jest przedłożenie wyciągów z kont bankowych, gdyż konta zostały zablokowane z uwagi na zajęcie egzekucyjne i spółka nie ma do tych wyciągów dostępu, podczas gdy podobnych trudności spółka nie miała w toku poprzedniego postępowania o przyznanie prawa pomocy, gdzie zostały przedłożone wyciągi z rachunku bankowego, w tym obrazujące zajęcia egzekucyjne środków na nim się znajdujących. Powyższe wskazuje, że brak jest usprawiedliwionych przyczyn, dla których strona uchyliła się od wypełnienia wezwania Sądu o przedłożenie powyższych dokumentów, a bez nich nie jest możliwe dokonanie miarodajnej oceny sytuacji finansowej, w której znajduje się spółka, a tym samym stwierdzenie, czy spełnia ona przesłanki do przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niezależnie od powyższego warto zwrócić uwagę na sprzeczności wynikające z porównania oświadczeń spółki i przedłożonych przez nią dokumentów. W formularzu PPPr strona wskazała, że zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej (argument ten jest też podnoszony w zażaleniu), lecz ze składanych przez nią deklaracji VAT-7 wynika, że spółka dokonuje opodatkowanych stawką podstawową dostaw towarów/świadczenia usług na terytorium kraju, na co słusznie zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji. Z zeznania CIT-8 za 2013 r. wynika, że w roku tym spółka wykazała przychód w wysokości 106 927,80 zł i dochód w wysokości 48 662,51 zł, co stoi w jawnej sprzeczności z oświadczeniem strony (zawartym w piśmie stanowiącym odpowiedź na wezwanie do przedłożenia dokumentów wystosowane w trybie art. 255 P.p.s.a.), że nie osiągnęła ona przychodu za rok 2013 r. Spółka podnosi również, że nie czerpie żadnych korzyści majątkowych z posiadanej przez siebie nieruchomości, choć równocześnie w zażaleniu wyjaśnia, że deklarowany za rok 2013 dochód pochodzi z najmu nieruchomości lokalowej. To, że pieniądze z tego tytułu są przekazywane na zajęty egzekucyjnie rachunek bankowy spółki (twierdzenie to nie zostało zresztą w jakikolwiek sposób uprawdopodobnione) i strona nimi swobodnie nie może dysponować, nie zmienia tego, że oświadczenie o nieczerpaniu żadnych korzyści z nieruchomości okazało się być niepełne i wprowadzające w błąd, co zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego świadczy o celowo wybiórczym podawaniu informacji na temat sytuacji majątkowej spółki. Podobnie należy ocenić oświadczenie, że wykaz zobowiązań i wierzytelności spółki przedstawiony w lipcu 2013 r. jest aktualny – jeśli istotnie czynsz z tytułu wynajmu nieruchomości jest przekazywany na rachunek bankowy spółki, który podlega zajęciu egzekucyjnemu, to zobowiązania spółki powinny były ulec w związku z tym pomniejszeniu. To, że wniosek spółki o ogłoszenie upadłości został oddalony z uwagi na fakt, iż jej majątek jest obciążony w takim stopniu, że pozostały majątek nie wystarczy na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego, nie oznacza jeszcze, że majątek ten nie wystarczy na pokrycie należnych obecnie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego w sprawach spółki (tj. wpisów od skarg kasacyjnych). Nadto jawność rejestru nie usprawiedliwia zaniechania przez spółkę wypełnienia wezwania Sądu co do wskazania i udokumentowania, na jakim etapie znajduje się postępowanie upadłościowe – wystarczy wskazać, że przedłożenie postanowienia sądu gospodarczego oddalającego wniosek skarżącej o ogłoszenie upadłości (co dopiero stanowiłoby wypełnienie wezwania WSA) mogłoby pozwolić Sądowi na szersze zapoznanie się z powodami podjęcia takiego właśnie rozstrzygnięcia. Samo wskazanie w rejestrze przedsiębiorców na zapadnięcie takiego orzeczenia nie może zostać uznane za równoważne z możliwością zapoznania się z treścią takiego orzeczenia (wraz z jego uzasadnieniem). Nadto nie sposób nie zauważyć, że w toku poprzedniego postępowania w przedmiocie prawa pomocy strona nie uznała za zbędne przedstawienia postanowienia o zabezpieczeniu majątku dłużnika i ustanowieniu tymczasowego nadzorcy sądowego, mimo że informacja w tym zakresie również podlegała wpisowi do KRS-u. Ponownie podkreślić należy, że to do strony należy wykazanie spełnienia przesłanek prawa pomocy, z którego to zadania spółka obecnie się nie wywiązała, uchylając się od przedstawienia dokumentów koniecznych do pełnego zobrazowania jej sytuacji finansowej i możliwości płatniczych. Niezrozumiałe jest też stanowisko spółki, że jej sytuacja nie uległa poprawie – skoro 2012 r. spółka zakończyła stratą w wysokości ponad 180 000 zł, a w 2013 r. osiągnęła dochód w wysokości prawie 50 000 zł, to nie można uznać, że sytuacja spółki nie uległa zmianie (i to na lepsze). To, że osiągnięty dochód nie pokrywa wcześniejszej straty, nic w tym zakresie nie zmienia. Podsumowując powyższe należy uznać, że skoro to skarżącą obciążał obowiązek wykazania zaistnienia przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., z którego to obowiązku w rzetelny sposób się ona nie wywiązała, nie realizując w pełni wezwania skierowanego do niej w trybie z art. 255 P.p.s.a., a fakt ten nie był na etapie zażalenia w żaden sposób kwestionowany, należy uznać, że strona nie wykazała, by błędna była konkluzja Sądu pierwszej instancji co do niewykazania w okolicznościach sprawy spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ze wskazanych przyczyn, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.