I FZ 189/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Małgorzata Niezgódka - Medek, , , po rozpoznaniu w dniu 4 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. sp. z o.o. z/s w K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 21 listopada 2016 r. sygn. akt I SAB/Wr 18/15 odmawiające przyznania prawa pomocy z zakresie ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi M. sp. z o.o. z/s w K. na bezczynność Naczelnika Dolnośląskiego Urzędu Skarbowego we W. w przedmiocie zwrotu nadwyżki podatku naliczonego nad należnym za styczeń, luty i marzec 2009 r. postanawia: oddalić zażalenie.

Zażalenie M. sp. z o.o. w K. dotyczy postanowienia z 21 listopada 2016 r., I SAB/Wr 18/15, w którym Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w zw. z art. 260 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), zwanej dalej "Ppsa", odmówił Spółce przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu powyższego orzeczenia WSA przedstawił stan sprawy, z którego wynikało, że Spółka, po wyroku oddalającym jej skargę na bezczynność Naczelnika Urzędu Skarbowego we W. w przedmiocie zwrotu nadwyżki podatku naliczonego nad należnym za styczeń-marzec 2009 r., wystąpiła o ustanowienie radcy prawnego. W złożonym w tym zakresie wniosku podniosła, że w toku sporu z organami podatkowymi zaprzestała prowadzenia przedsiębiorstwa i nie stać jej na ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Spółka dodała, że nie dysponuje żadnymi środkami pieniężnymi w kasie ani na rachunkach bankowych, nie zatrudnia pracowników, nie wypłaca wynagrodzeń ani zwrotu kosztów członkom swoich organów. W oświadczeniu o majątku i dochodach Spółka podkreśliła, że wysokość kapitału zakładowego wynosi 100.000 zł, a wartość środków trwałych 0 zł. Ponadto za ostatni rok obrotowy zanotowała stratę w wysokości 12.240 zł, natomiast saldo rachunku bankowego na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wynosiło -212 zł. Uznając powyższe informacje za niewystarczające Referendarz sądowy wezwał Spółkę do przedłożenia bilansu oraz rachunku zysków i strat za 2015 r. oraz za luty, marzec i kwiecień 2016 r., kopii deklaracji VAT-7 za powyższe okresy rozliczeniowe 2016 r., wydruków historii posiadanych rachunków bankowych za te miesiące oraz innych dokumentów potwierdzających zasadność złożonego wniosku. Spółka nie odpowiedziała na to wezwanie, wobec czego, postanowieniem z 11 lipca 2016 r. Referendarz sądowy odmówił przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu Referendarz wskazał, że twierdzenia Spółki nie mogły zostać zweryfikowane w oparciu o jakikolwiek materiał źródłowy. Nie była również możliwa ocena jej sytuacji finansowej. W złożonym sprzeciwie Spółka wniosła o zmianę powyższego orzeczenia poprzez uwzględnienie wniosku i ustanowienie na jej rzecz radcy prawnego. WSA ponownie wezwał Spółkę o dokumenty, które zostały wymienione w poprzednim wezwaniu Referendarza. Z tą jednak różnicą, że dokumenty za trzy ostatnie okresy rozliczeniowe, poprzedzające tym razem złożenie sprzeciwu, nie dotyczyły lutego, marca i kwietnia, lecz czerwca, lipca i sierpnia 2016 r. Wobec braku reakcji Spółki na powyższe wezwanie, WSA odmówił przyznania jej prawa pomocy przedstawiając analogiczną argumentację do tej, którą w postanowieniu z 11 lipca 2016 r. zaprezentował Referendarz sądowy. WSA wyjaśnił również, że postępowanie w tej sprawie zostało wszczęte przed wejściem w życie nowelizacji Ppsa, co miało wpływ na tryb procedowania w zakresie wniosku Spółki o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie bowiem z art. 2 ustawy z 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658) stosowany był art. 260 Ppsa w brzmieniu sprzed nowelizacji stanowiący, że w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym, natomiast na postanowienie przysługuje zażalenie. Na powyższe orzeczenie Spółka złożyła zażalenie, w którym wniosła o jego uchylenie w całości. W uzasadnieniu wskazała, że poprzednie wezwania o uzupełnienie wniosku były niezasadne, gdyż dotyczyły dokumentów, których Spółka nie sporządza. Dotyczyło to miesięcznych bilansów oraz rachunków zysków i strat. Natomiast wobec braku aktywnych kont bankowych bezzasadne było również żądanie przedłożenia wyciągów z tych kont. Spółka dodała, że jej sytuacja finansowa była na przestrzeni ostatnich lat kilkukrotnie badana przez sądy powszechne, które zwalniały ją z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Postanowieniem z 9 stycznia 2017 r. WSA odrzucił zażalenie Spółki uznając, że zostało wniesione po terminie. Spółka zaskarżyła to orzeczenie zażaleniem, które WSA, działając na podstawie art. 165 Ppsa, uwzględnił postanowieniem z 22 maja 2017 r. WSA uchylił tym samym swoje wcześniejsze orzeczenie odrzucające zażalenie na postanowienie z 21 listopada 2016 r. odmawiające przyznania Spółce prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie jest niezasadne. Przystępując do oceny złożonego środka odwoławczego należy wskazać, że dotyczy on postanowienia o przyznanie stronie, będącej osobą prawną, prawa pomocy w zakresie częściowym. Powyższa instytucja została uregulowana w art. 245 § 1-3 Ppsa, określającym zakres prawa pomocy, o które może wnioskować strona postępowania. Wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym może, tak jak w niniejszej sprawie, obejmować tylko ustanowienie radcy prawnego. W takim wypadku osoba prawna ubiegająca się o ustanowienie na jej rzecz profesjonalnego pełnomocnika musi wykazać, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 Ppsa). Stosownie do art. 252 § 1 Ppsa wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Na podstawie art. 252 § 2 Ppsa, ów wniosek składa się na urzędowym formularzu. Wykładnia systemowa i funkcjonalna powołanych przepisów, w kontekście dyspozycji art. 255 Ppsa, prowadzi do konkluzji, że same oświadczenia strony mogą być niewystarczające dla uznania, iż wnioskodawca w istocie nie jest w stanie wygospodarować środków, które zapewniłyby mu skuteczną realizację uregulowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP prawa do sądu. Wówczas właściwy organ procesowy (Referendarz, bądź sąd w ujęciu funkcjonalnym) wzywa stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów źródłowych, dotyczących, w przypadku osoby prawnej, jej stanu majątkowego i dochodów (art. 255 Ppsa). W niniejszej sprawie Spółka była dwukrotnie wzywana do przedstawienia takich dokumentów, jednakże na żadnym z etapów postępowania poprzedzających wniesienie zażalenia, nie zrealizowała tych wezwań nawet w najmniejszym stopniu. Oceniając legalność wydanego orzeczenia, odmawiającego Spółce przyznania prawa pomocy NSA nie może tracić z pola widzenia tej okoliczności. Wszakże środki przeznaczone na finansowanie instytucji prawa pomocy pochodzą z budżetu państwa, a zatem od ogółu obywateli. Nie jest zatem możliwa do zaakceptowania sytuacja, w której z tych środków będzie dotowana strona postępowania, uchylająca się od udokumentowania swojej sytuacji materialnej. Istnieje bowiem przypuszczenie, że Spółka, wbrew temu co twierdzi, jest w stanie sama zapewnić sobie reprezentację profesjonalnego pełnomocnika. Spółka nie przedstawiła bowiem żadnych dokumentów źródłowych, które to przypuszczenie by obalało. Odnosząc się szczegółowo do lakonicznej argumentacji wniesionego zażalenia wypada zauważyć, że spółka prawa handlowego nie może kwestionować wezwania do przedstawienia bilansu oraz rachunku zysków i strat w oparciu o dość enigmatycznie brzmiący wywód, iż takich dokumentów nie sporządza, gdyż nie ma takiego obowiązku. Spółka funkcjonująca w obrocie prawnym ma bowiem obowiązek prowadzenia ksiąg rachunkowych, na podstawie których bilans oraz rachunek zysków i strat za konkretny okres sprawozdawczy (miesiąc) może być bez trudu sporządzony. Przedsiębiorcy są przecież niekiedy wzywani do przedstawienia tego typu zestawień, np. gdy starają się o kredyt bankowy. Żaląca się nie wskazała natomiast żadnych obiektywnych przesłanek, które uniemożliwiałby zrealizowania wezwania Sądu w tym konkretnie zakresie. Niezależnie od powyższego, za całkowicie bezpodstawne uznać należało natomiast uchylenie się od obowiązku przedstawienia tych danych za poprzedni (w dacie składania wniosku) rok obrotowy. W tym bowiem przypadku, nawet przyjmując wadliwą argumentację Spółki dotyczącą trzech miesięcy poprzedzających złożenie wniosku, sporządzenie bilansu oraz rachunku zysków i strat jest obligatoryjnym elementem sprawozdania finansowego, którego przedstawienie nakładają na spółkę prawa handlowego przepisy ustawy z 29 września 1994 r. o rachunkowości (Dz. U. z 2016 r., poz. 1047 ze zm.). Stąd też całkowicie niezrozumiałym jest działanie Spółki, która w oświadczeniu zawartym we wniosku o przyznanie prawa pomocy przedstawiła niektóre (wybrane) elementy bilansu za ostatni rok obrotowy, a następnie, na wezwanie Sądu i Referendarza, odmówiła złożenia pełnego źródła tych danych. Działanie Spółki musi dziwić tym bardziej, że w wezwaniach o uzupełnienie złożonego wniosku organy procesowe WSA odniosły się do potencjalnych konsekwencji uchylenia się od udokumentowania zawartych w nim oświadczeń. Wskazywały na rozpoznanie wniosku na podstawie danych zawartych w aktach sprawy, które, wobec zastosowania art. 255 Ppsa, okazały się, w ich słusznym mniemaniu, niewystarczające dla należytego zobrazowania sytuacji finansowej Spółki. Oprócz uchylenia się od przedstawienia wskazanych powyżej dokumentów Spółka nie złożyła również wydruków z posiadanych kont bankowych za trzy miesiące poprzedzające złożenie wniosku, a następnie sprzeciwu. W zażaleniu wskazała natomiast, że nie posiada aktywnych rachunków bankowych. W ocenie NSA, jest to o tyle niezrozumiałe, że w treści wniosku o przyznanie prawa pomocy poinformowała o posiadanym rachunku w Banku Zachodnim WBK S.A. oraz o stanie konta wynoszącym -212 zł. Powyższa rozbieżność nie została przez Spółkę w toku postępowania wyjaśniona. W szczególności Spółka nie przedstawiła dowodu, z którego wynikałoby, że nie jest już dysponentem tego rachunku. Stąd też oświadczenie złożone w zażaleniu należało uznać za mało wiarygodne. Nie zostało również wyjaśnione, co Spółka rozumie pod pojęciem "aktywnych rachunków bankowych". Żaląca w ogóle nie odniosła się natomiast do kwestii złożenia deklaracji VAT-7 za trzy miesiące poprzedzające złożenie wniosku, a następnie sprzeciwu, o co również była wzywana w toku postępowania. Jeśli, jak twierdzi, zaprzestała prowadzenia działalności, winna udokumentować okoliczności, które powodowały, że nie ciążył na niej obowiązek składania deklaracji VAT-7. Ewentualnie, gdyby nie wykonywała w tym czasie czynności opodatkowanych, powinna przecież złożyć tzw. "deklaracje zerowe". Spółka, pomimo wezwania Sądu, nie złożyła powyższych deklaracji i nie wyjaśniła w żaden sposób dlaczego tego nie uczyniła. Stąd też, również z tego powodu, uprawniony był wniosek WSA, że sytuacja finansowa Spółki nie została zobrazowana w sposób umożliwiający ocenę jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych w kontekście ustanowienia radcy prawnego na zasadzie prawa pomocy. Bez znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego postanowienia pozostawał również argument Spółki o zwalnianiu jej na przestrzeni lat z kosztów sądowych w postępowaniach przed sądami powszechnymi. Abstrahując bowiem od faktu, że powyższe stwierdzenie nie zostało poparte jakimkolwiek dowodem, to i tak w niniejszym postępowaniu wpadkowym najistotniejsza była aktualna sytuacja finansowa Spółki w kontekście ewentualnych kosztów ustanowienia radcy prawnego. W tym natomiast zakresie Spółka konsekwentnie uchylała się od przedstawienia kluczowych informacji, które pozwoliłyby na ocenę jej bieżącej i rzeczywistej sytuacji materialnej z punktu widzenia przesłanki uregulowanej w art. 246 § 2 pkt 2 Ppsa. Z tych powodów, wobec uznania, że złożony środek odwoławczy nie daje podstaw do uwzględnienia zawartych w nim wniosków, NSA zażalenie Spółki oddalił stosownie do art. 184 w zw. z art. 197 § 2 Ppsa.