I FZ 13/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Marek Olejnik po rozpoznaniu w dniu 16 marca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia T. sp. z o.o. z siedzibą w S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 6 grudnia 2021 r., sygn. akt I SPP/Bd 143/21 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy postanawia oddalić zażalenie.

Postanowieniem z dnia 6 grudnia 2021 r., sygn. akt I SPP/Bd 143/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy odmówił T. sp. z o.o. w S. (dalej: "Skarżąca") przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 25 czerwca 2021 r., nr. [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okres od marca do grudnia 2017 r., za 2018 r., za 2019 r. oraz od stycznia do kwietnia 2020 r. W zażaleniu Skarżąca zaskarżyła postanowienie w całości i wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie Skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wydając zaskarżone rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę na sytuację finansową Skarżącej zgodnie z przedstawionymi przez nią dokumentami i oświadczeniami. Skarżąca przedstawiła urzędowy formularz PPPr; odpisy zeznań podatkowych spółki w podatku dochodowym od osób prawnych za lata 2019-2020 (wraz z korektą za rok 2020); pliki JPK z deklaracjami za miesiące marzec-sierpień 2021 r. (wraz z korektą za marzec) wraz z raportami kasowymi za ten okres (z zaznaczeniem, że raporty kasowe za marzec i lipiec nie były sporządzane); rachunek zysków i strat aktualny na dzień 31 sierpnia 2021 r.; dokument potwierdzający zajęcie jedynego rachunku bankowego spółki w dniu 1 października 2020 r.; wyciągi z rachunku za okres od maja do końca sierpnia 2021 r.; tytuły wykonawcze z których wynika, że z majątku spółki jest prowadzona egzekucja zobowiązań podatkowych spółki przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w S. Skarżąca oświadczyła, że spółka nie zatrudnia i nie zatrudniała pracowników. Nie posiada przysługujących jej wierzytelności wobec kontrahentów i innych podmiotów. Koszty obsługi prawnej i księgowej spółki ponoszą wspólnicy – S. W. i A. D. Co do kosztów związanych z korzystaniem lokalu biurowego przez spółkę, to jest ono wynajmowane spółce przez trzeciego jej wspólnika – M. T. Biorąc jednak pod uwagę sytuację spółki, nie domaga się on jednak płatności przez spółkę czynszu za wynajem biura, w załączeniu dołączono umowę najmu lokalu. Skarżąca zaznaczyła też, że wspólnicy ponoszą szereg kosztów związanych z obsługą spółki z własnych środków finansowych, jak między innymi: obsługi prawnej postępowań podatkowych i postępowania upadłościowego, obsługi księgowej, wynajmu biura. Zdaniem Skarżącej z wyżej wymienionych powodów, jak i z faktu złożenia wniosku o ogłoszeniu upadłości spółki – dalsze dopłaty wspólników do funkcjonowania spółki stanowiłyby daleko idące uszczuplenie ich majątków prywatnych, dlatego nie podjęto decyzji o dokonaniu dopłaty w celu pokrycia kosztów sądowych. Spółka nie korzystała z pomocy w ramach tzw. tarczy antykryzysowej, ponieważ jej zła sytuacja finansowa była wynikiem zajęcia rachunku bankowego przez organ podatkowy. W związku z tym pogorszenie kondycji finansowej spółki nie było związane z pandemią COVID-19 i nie kwalifikowało się do przyznania pomocy finansowej tego rodzaju. Wskazano też, że spółka nie ponosi żadnych kosztów reprezentowania jej przez pełnomocnika z wyboru, ponieważ wszelkie koszty jej obsługi prawnej są pokrywane przez wspólników z ich środków własnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy podkreślił, że zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, dalej "p.p.s.a.") to na Skarżącej spoczywa ciężar dowodu wskazujący na uprawnienie do skorzystania z prawa pomocy. Skarżąca nie przedstawiła dokumentów potwierdzających sytuację finansową wspólników, mimo że w treści zarządzenia referendarza sądowego z dnia 14 września 2021 r. wezwano pełnomocnika skarżącej do przedstawienia takowych. Stąd też Sąd pierwszej instancji stwierdził, że na podstawie przedstawionej dokumentacji i oświadczeń, nie zostało wystarczająco udowodnione by przyznać możliwość skorzystania z prawa pomocy. Skarżąca w swoim zażaleniu powołała się na naruszenie prawa materialnego poprzez naruszenie art. 151 §4 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – kodeks spółek handlowych (Dz.U. z 2020 r. poz. 1526, dalej "k.s.h.") w zw. z art. 246§2 pkt 2 p.p.s.a poprzez przyjęcie, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy wnosząca zażalenie powinna była przedstawić dokumenty przedstawiające sytuację finansową wspólników. Wskazując, że zgodnie z art. 151§4 k.s.h. wspólnicy nie odpowiadają za zobowiązania spółki, co oznaczałoby że dla przyznania prawa pomocy nie powinna mieć znaczenia sytuacja finansowa wspólników spółki. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jako niezasadne podlega oddaleniu. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 1 i 2 p.p.s.a., możliwe jest zwolnienie osoby prawnej od kosztów sądowych poprzez przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym w sytuacji, gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (np. postanowienia NSA: z 14.01.2014 r., II FZ 1517/13, CBOS; z 10.09.2014 r., I OZ 714/14, CBOS). Osoba prawna nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (np. postanowienie NSA 29.03.2011 r., I OZ 191/11 CBOS). Spółka jako podmiot posiadający osobowość prawną i prowadzący działalność gospodarczą znacznych rozmiarów powinna w procedurze planowania wydatków uwzględnić również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnego postępowania i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych. Zgodzić się należy ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, wskazującym na możliwość pozyskania środków pieniężnych poprzez żądanie dopłat od wspólników. Zgodnie z art. 177 § 1 k.s.h. umowa spółki może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jak podkreśla się w doktrynie, dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania lub koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. Kidyba A., Kodeks spółek handlowych. Komentarz. Tom I. Komentarz do art. 1-300 k.s.h., wyd. VII). Z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę (np. postanowienie NSA z 2.12.2011 r., sygn. akt II FZ 701/11, CBOS). Skarżąca podnosi, że umowa spółki nie musi zobowiązywać swoich wspólników do takich dopłat, co jest niezaprzeczalnym faktem, jednak w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie wykorzystanie prawnie przysługującego spółce sposobu na pozyskanie środków na poniesienie kosztów postępowania nie wypełnia znamion wymienionych w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. tj. nie wskazuje na wykorzystanie wszelkich możliwych sposobów na pozyskanie środków na poniesienie kosztów postępowania. Skarżąca podnosi, że "wspólnicy spółki pokrywają ze swoich majątków koszty obsługi prawnej postępowań podatkowych i egzekucyjnych, koszty księgowej, koszty wynajmu biura itp.", uznając to za wystarczające dowody wskazujące na to, że dalsze koszty z majątków osobistych wspólników narażałyby ich na znaczące straty finansowe. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela tego poglądu. Sąd pierwszej instancji słusznie zauważył, że sytuacja wspólników nie została przedstawiona przez Skarżącą poprzez niezłożenie m.in. zaświadczeń o zarobkach wspólników, ich zeznań podatkowych, wykazu posiadanych nieruchomości i przedmiotów wartościowych, udziałów posiadanych w innych spółkach. Bez zbadania sytuacji finansowej wspólników niemożliwym jest ocena ich sytuacji finansowej oraz uciążliwości już ponoszonych przez nich kosztów. Należy podzielić pogląd Sądu pierwszej instancji, że złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości nie stanowi sytuacji uprzywilejowującej przedsiębiorcę – osobę prawną lub jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, w zakresie przyznania prawa pomocy. Jego sytuacja powinna być analizowana w świetle przesłanek wynikających z art. 246 § 2 p.p.s.a. (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2021, art. 246.). Analogicznie, sam fakt poniesienia straty w ostatnim roku obrotowym, nie stanowi wystarczającej przesłanki udzielenia prawa pomocy (np. postanowienie NSA z 29 listopada 2013 r. sygn. akt II GZ 680/13). Mając to wszystko na uwadze, należy uznać za prawidłowe stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, co do nie wykazania przez Skarżącą, że nie ma i nie miała możliwości poniesienia kosztów sądowych, co wiąże się z niespełnieniem przesłanki określonej w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. – uniemożliwiając przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji postanowienia.