I FSK 922/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Ryszard Pęk (sprawozdawca), Sędzia NSA Izabela Najda - Ossowska, Sędzia NSA Bartosz Wojciechowski, po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej wniosku syndyka masy upadłości K. sp. j. w upadłości likwidacyjnej o wyłączenie sędziego od orzekania w sprawie skargi kasacyjnej K. sp. j. z siedzibą w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 kwietnia 2018 r., sygn. akt III SA/Wa 2212/17 w sprawie ze skargi K. sp. j. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 28 kwietnia 2017 r., nr 1401-ION-2.4103.8.2017.MK w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne okresy rozliczeniowe 2013 r. postanawia: oddalić wniosek o wyłączenie sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego A. C. od orzekania w sprawie I FSK 922/19.

1. Wyrokiem z 15 lutego 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę K. sp. j. z siedzibą w W. (dalej skarżąca spółka) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z 28 kwietnia 2017 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy rozliczeniowe 2013 r. 2. Od powyższego wyroku skarżąca spółka wniosła skargę kasacyjną. 3.1. Pełnomocnik syndyka masy upadłości K. sp. j. z siedzibą w W., pismem z 24 października 2023 r. wniósł o wyłączenie od udziału w rozpoznaniu powyższej skargi kasacyjnej sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego A. C. (dalej sędzia). Podniósł, że wniosek jest uzasadniony powstałymi wątpliwości co do bezstronności sędziego, a wynikają one z faktu, że sędzia orzekał w składzie siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego rozstrzygającym sprawę incydentalną, a dotyczącą zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości, co uzasadnia obawy spółki o bezstronność sędziego przy rozstrzyganiu skargi kasacyjnej. 3.2. W uzasadnieniu wniosku pełnomocnik argumentował, że w przypadku sędziego powstały zasadnicze wątpliwości co do jego bezstronności z uwagi na to, że najpierw został wyznaczony do rozpoznania skargi kasacyjnej z sędzią M. G., a następnie został wyznaczony jako sędzia sprawozdawca do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, które ujawniło się na jej gruncie, a dotyczącego legitymacji sędziego M. G. do orzekania w niniejszej sprawie w perspektywie niezawisłości i bezstronności. 3.3. Pełnomocnik podkreślił, że sytuacja zaistniała w niniejszym postępowaniu, w którym kwestią zasadniczą z punktu widzenia sprawiedliwości proceduralnej jest kwestia dopuszczalności orzekania w niniejszej sprawie sędziego NSA M. G. budzi w pełni uzasadnione wątpliwości po stronie skarżących. Ujawniły się bowiem okoliczności, które pozwalają na stwierdzenie, że sędzia nie jest bezstronny w niniejszej sprawie, gdyż legitymizuje udział w rozpoznawaniu niniejszej skargi kasacyjnej sędziego NSA M. G. 3.4. Ponadto pełnomocnik zaznaczył, że skoro sędzia, jako sędzia sprawozdawca, zanegował możliwość kwestionowania bezstronności i niezawisłości sędziego NSA M. G., pomimo zgłoszonych przez skarżących uzasadnionych wątpliwości w tym przedmiocie, to powinienem proprio motu złożyć wniosek o wyłączenie go od udziału w niniejszej sprawie, aby uniknąć wątpliwości co do jego bezstronności, skoro już w sposób negatywny ocenił stanowisko skarżącej spółce w zakresie możliwości kwestionowania legitymacji sędziego NSA M. G. do orzekania w tej sprawie. 3.5. Po przedstawieniu przyczyn wyłączenia sędziego na podstawie iudex suspectus, pełnomocnik – wskazując na orzecznictwo Sądu Najwyższego - zaznaczył, że pojęcie bezstronności należy rozumieć jako obiektywną bezstronność sędziego, w tym zarówno subiektywne poczucie sędziego co do własnej bezstronności, jak i jego bezstronność w odbiorze zewnętrznym opartą na zobiektywizowanych przesłankach i analizowaną przez odwołanie się do oceny sytuacji dokonanej przez przeciętnego, rozsądnie rozumującego obserwatora procesu. Podniósł, że w realiach niniejszej sprawy ujawniły się okoliczności, które wyłączają co najmniej obiektywną bezstronność sędziego, co usprawiedliwia złożenie – obiektywnie wyjątkowego – wniosku o jego wyłączenie. 4. W oświadczeniu z 24 października 2023 r. sędzia wyjaśnił, że w związku ze złożonym wnioskiem o wyłączenie jego osoby od rozpoznania sprawy o sygn. akt I FSK 922/19, stosownie do treści art. 22 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.), dalej ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oświadcza, że nie są mu znane żadne okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w rozpoznaniu skargi kasacyjnej K. spółka jawna z siedzibą w W., sygn. akt I FSK 922/19. Nie występują również żadne przesłanki wyłączenia sędziego, przewidziane w art. 18 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przyjął, że podnoszona we wniosku przez stronę skarżącą okoliczność, że był sprawozdawcą uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 kwietnia 2023 r., I FPS 3/22, nie może być w jego ocenie uznana za przyczynę powodującą powstanie wątpliwości co do bezstronności w rozumieniu art. 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przedmiotem tej uchwały bowiem był problem procesowy. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Wniosek o wyłączenie sędziego, jako całkowicie bezzasadny, podlega oddaleniu. 5.2. Podstawą wniosku o wyłączenie sędziego jest art. 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Obowiązujące obecnie brzmienie tego przepisu zostało przyjęte w wykonaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 13 grudnia 2005 r., SK 53/04 (opublikowano: OTK-A 2005/11/134, Dz.U. z 2005 r., nr 250, poz. 2118), w którym (pkt 2) Trybunał stwierdził, że art. 19 powołanej wyżej ustawy w zakresie, w jakim ogranicza przesłankę wyłączenia sędziego jedynie do stosunku osobistego, pomijając inne okoliczności, które mogą mieć wpływ na ocenę bezstronności sędziego, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. 5.3. Trybunał Konstytucyjny, przedstawiając obszernie w uzasadnieniu wyroku cel instytucji wyłączenia sędziego, mechanizmy służące realizacji konstytucyjnej gwarancji prawa do sądu, której jeden z elementów realizowany jest za pomocą instytucji wyłączenia sędziego oraz ukształtowane na tym tle orzecznictwo sądów krajowych oraz Trybunału Praw Człowieka i Obywatela, zwrócił uwagę na to, że ocena bezstronności sędziego musi być każdorazowo dostosowana do okoliczności konkretnego postępowania, wolna od mechanicznego oceniania sytuacji sędziego, a także musi uwzględniać specyficzne uwarunkowania postępowania administracyjnego. Musi być więc zawsze wzięty pod uwagę nie tyle sam fakt wyrażenia stanowiska w tej lub innej kwestii prawnej, ale sposób zaangażowania i stopień, w jakim wywarło ono wpływ na kierunek przyjętych w konkretnej sprawie administracyjnej rozstrzygnięć. 5.4. Przedstawiony wyżej kierunek – jak zauważył Trybunał Konstytucyjny – pozwala na uniknięcie niebezpieczeństwa, że instytucja wyłączenia sędziego mogłaby przekształcić się w narzędzie służące paraliżowaniu sprawności postępowania sądowego. Trybunał podzielił pogląd wyrażony w uzasadnieniu postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 marca 2004 r., sygn. akt GZ 4/04 (ONSAiWSA nr 1/2004, poz. 7), że jedną z podstawowych przesłanek niezawisłości sędziowskiej jest stworzenie takich warunków sprawowania urzędu sędziowskiego, które eliminują możliwość wywierania nacisków na sędziego z którejkolwiek strony. 5.5. Przedstawienie przesłanek, na które zwrócił uwagę Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 13 grudnia 2005 r., SK 53/04, ma istotne znaczenie dla ustalenia czy w obecnie rozpoznawanej sprawie zachodziły przesłanki do wyłączenia sędziego na podstawie 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W uzasadnieniu wniosku o wyłączenie sędziego od rozpoznawania sprawy podniesiono bowiem, że wątpliwości co do bezstronności sędziego są spowodowane tym, że jako sędzia sprawozdawca brał udział w podjęciu przez skład siedmiu sędziów uchwały z 3 kwietnia 2023 r. w sprawie sygn. akt I FPS 3/22 i przez to "(...) zanegował możliwość kwestionowania bezstronności i niezawisłości sędziego NSA M. G., pomimo zgłoszonych przez skarżących uzasadnionych wątpliwości w tym przedmiocie". 5.6. Okoliczności, o których stanowi w art. 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi obejmują zarówno te związane z osobistymi stosunkami między sędzią, a stroną czy jej przedstawicielem, jak i inne uwarunkowania zewnętrzne i wewnętrzne, które w przypadku konkretnego sędziego mogą budzić uzasadnione wątpliwości co do wydania orzeczenia opartego na w pełni zobiektywizowanych przesłankach. Przez stosunki osobiste należy, w świetle ugruntowanego już orzecznictwa, zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych, rozumieć relacje charakteryzujące się istnieniem więzi uczuciowej, emocjonalnej (niezależnie od tego, czy wywołuje ona emocje pozytywne czy negatywne), gospodarczej (ekonomicznej). Natomiast inne uzasadnione okoliczności mogą dotyczyć, np. wcześniejszych związków sędziego z daną, konkretną sprawą (np. przez wykonywanie obowiązków służbowych jeszcze przed objęciem funkcji sędziego) 5.7. Z powyższego wynika, że okolicznościami mogącymi wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie może być forma emocjonalnego zaangażowania sędziego w odniesieniu do strony postępowania sądowego lub jej przedstawiciela, względnie związek sędziego z daną, konkretną sprawą. Tymczasem z uzasadnienia wniosku o wyłączenie sędziego wynikają jedynie okoliczności związane z relacją, jaka występuje z sędzią orzekającym w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną. Nie dotyczą one natomiast w żadnym stopniu stron postępowania lub sprawy, która jest przedmiotem tej skargi. To przesądza o bezzasadności złożonego w tej sprawie wniosku o wyłączenie sędziego. 5.8. Na zewnętrzny aspekt braku niezawisłości sędziowskiej nie ma żadnego wpływu udział sędziego, jako sprawozdawcy, w podjęciu przez Naczelny Sąd Administracyjny uchwały z 3 kwietnia 2023 r. w sprawie sygn. akt I FPS 3/22, a zwłaszcza to, że autor wniosku nie zgadza się z treścią tej uchwały. Przypomnieć dla porządku można, że w uchwale podjętej na podstawie art. 187 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wyjaśniono, że zakres przedmiotowy normy art. 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie obejmuje badania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu, o których mowa w art. 5a ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492). W uzasadnieniu powyższej uchwały zwrócono uwagę na to, że w stanie prawnym obowiązującym od 15 lipca 2022 r. istnieją dwie instytucje umożliwiające prewencyjne badanie bezstronności sędziego, a mianowicie wniosek o wyłączenie sędziego, przewidziany w art. 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, oraz wniosek z art. 5a ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych. Podkreślono, że przesłanką wyłączenia sędziego na podstawie art. 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest istnienie okoliczności tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Chodzi tu o wszystkie powiązania podmiotowe i przedmiotowe ze stronami postępowania oraz ze sprawą. Natomiast przedmiotem wniosku składanego na podstawie art. 5a § 1 ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych jest badanie niezawisłości i bezstronności sędziego w kontekście okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu, w okolicznościach danej sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru sprawy. 5.9. Nie ma żadnych podstaw do przyjęcia, że skutki wynikające z powołanej wyżej uchwały mają wpływ na zewnętrzny aspekt niezawisłości sędziowskiej sędziego orzekającego w sprawie będącej przedmiotem skargi kasacyjnej. Skład orzekający w tej sprawie jest w pełni autonomiczny, a pomiędzy sędziami będącymi członkami tego składu nie ma żadnej podległości, która mogłaby zagrozić niezawisłości i niezależności osądu jego członków i wpływać na ich rozstrzygnięcia. 5.10. W przywołanym już wyroku z 13 grudnia 2005 r., SK 53/04 Trybunał Konstytucyjny zaznaczył, że ocena przesłanek uzasadniających wniosek o wyłączenie sędziego musi być każdorazowo dostosowana do okoliczności konkretnego postępowania. Przedmiotem rozpoznania sprawy, w której bierze udział sędzia jest skarga kasacyjna wniesiona od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który oddalił skargę skarżącej spółki na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie w przedmiocie podatku od towarów i usług. Poza powołaniem się na udział sędziego w składzie podejmującym uchwałę w sprawie sygn. akt I FPS 3/22, nie wyjaśniono, jak ta okoliczność przekłada się na bezstronność sędziego w rozpoznawanej sprawie. 5.11. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 22 § 1 i § 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił jak w sentencji. Bartosz Wojciechowski Ryszard Pęk Izabela Najda Ossowska sędzia NSA sędzia NSA sędzia NSA