I FSK 283/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, po rozpoznaniu w dniu 27 października 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej P. sp. k. z siedzibą w R. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 22 listopada 2022 r. sygn. akt I SA/Rz 523/22 w sprawie ze skargi P. sp. k. z siedzibą w R. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem WSA w Rzeszowie z 20 października 2016 r. sygn. akt I SA/Rz 500/16 w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń 2013 r. postanawia uchylić zaskarżone postanowienie w całości Sylwester Marciniak Sędzia NSA

I FSK 283/23 UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem z dnia 22 listopada 2022 r., sygn. akt I SA/Rz 523/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie (dalej: sąd pierwszej instancji) odrzucił skargę P. sp. k. w R. (dalej: spółka lub skarżąca) o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem WSA w Rzeszowie z dnia 20 października 2016 r., sygn. akt I SA/Rz 500/16, w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń 2013 r. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia sąd pierwszej instancji wskazał, że spółka jako podstawy wznowienia postępowania podała przesłanki z art. 271 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634, dalej: p.p.s.a.), tj. orzekanie przez tego samego sędziego w dwóch postępowaniach dotyczących tego samego zobowiązania podatkowego spółki (sygn. akt I SA/Rz 1134/13 i I SA/Rz 500/16), a także art. 271 pkt 2 p.p.s.a., tj. nienależytą reprezentację w postępowaniu zakończonym prawomocnym wyrokiem z dnia 20 października 2016 r., sygn. akt I SA/Rz 500/16, gdyż spółka nie posiadała prawidłowo umocowanego w sprawie pełnomocnika. Sąd pierwszej instancji przytoczył stan faktyczny sprawy, w tym wskazał, że skarga o wznowienie postępowania została odrzucona postanowieniem z dnia 30 sierpnia 2018 r., sygn. akt I SA/Rz 443/18, jako wniesiona z uchybieniem ustawowego terminu. Postanowienie to zostało uchylone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 31 maja 2022 r., I FSK 2473/18. Sąd zaznaczył, że sąd kasacyjny nie zawarł w uzasadnieniu orzeczenia wyraźnych wskazań co do dalszego toku postępowania i rodzaju oceny, jaka powinna zostać dokonana przez sąd pierwszej instancji. Po przytoczeniu art. 271 pkt 1 i 2, art. 277, art. 280 § 1 i art. 281 p.p.s.a. sąd stwierdził, że w odniesieniu do obu przywołanych przez spółkę podstaw wznowieniowych zaszły podstawy do odrzucenia skargi. W odniesieniu do zarzutu orzekania w sprawie przez sędziego wyłączonego z mocy ustawy sąd stwierdził, że zarzut ten jest w swej istocie niezasadny, gdyż w sprawie nie zaistniała sytuacja przewidziana wśród przesłanek z art. 18 § 1 pkt 6 i 6a p.p.s.a. Skoro przesłanka z art. 271 pkt 1 p.p.s.a. w swej istocie nie zaistniała, skarga w tym zakresie podlegała odrzuceniu na podstawie art. 281 p.p.s.a. Dokonując natomiast kontroli przesłanki wznowieniowej z art. 271 pkt 2 p.p.s.a., sąd uznał, że w tym zakresie skarga została złożona z przekroczeniem 3-miesięcznego terminu określonego w art. 277 p.p.s.a. W tym względzie chodzi o należytą reprezentację spółki w postępowaniu sądowym zakończonym wyrokiem z dnia 20 października 2016 r., sygn. akt I SA/Rz 500/16, sąd zwrócił więc uwagę, że składając zażalenie na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej od tego wyroku spółka w sposób prawidłowy udzieliła pełnomocnictwa doradcy podatkowemu do czynności związanych z zaskarżeniem tego postanowienia i od tej pory, w myśl art. 67 § 5 p.p.s.a., wszelkie pisma związane z tą częścią postępowania sądowego były doręczane pełnomocnikowi ze skutkiem dla strony. Sąd podkreślił, że postanowienie NSA oddalające zażalenie zostało doręczone pełnomocnikowi spółki w dniu 28 listopada 2017 r., stąd należy przyjąć, że z tą datą spółka dowiedziała się o przyczynie wznowienia w postaci braku jej należytego reprezentowania przed sądem. Wyrok objęty skargą o wznowienie postępowania był już wówczas (od dnia 14 listopada 2017 r.) prawomocny. Uznając, że strona dowiedziała się o przyczynie wznowienia co najmniej w dniu 28 listopada 2017 r., a zatem termin z art. 277 p.p.s.a. upłynął z dniem 28 lutego 2018 r., sąd stwierdził, że skarga o wznowienie postępowania złożona dopiero w dniu 12 czerwca 2018 r. została złożona z przekroczeniem wskazanego terminu i podlegała odrzuceniu. W skardze kasacyjnej od powyższego postanowienia spółka wniosła o jego uchylenie i merytoryczne rozpoznanie skargi o wznowienie postępowania sądowego, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Spółka wniosła o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 281 w zw. z art. 277 i art. 271 pkt 2 p.p.s.a., przez błędne uznanie, że skarga o wznowienie postępowania została złożona po upływie 3-miesięcznego terminu, w którym skarżąca dowiedziała się o podstawie wznowienia, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ w konsekwencji błędnego ustalenia początkowej daty, od której należy liczyć termin do złożenia skargi o wznowienie postępowania, została ona bezpodstawnie odrzucona w sytuacji, gdy: 1) termin trzymiesięczny do wniesienia skargi o wznowienie postępowania należy liczyć od dnia, w którym strona, a nie jej pełnomocnik, dowiedziała się o podstawie wznowienia, zatem datą, jaką można przyjąć za najwcześniejszy moment, w którym skarżąca uzyskała świadomość o istniejących podstawach wznowienia, była wskazana w skardze data 13 marca 2018 r., w związku z przekazaniem skarżącej w tym dniu uiszczonego wpisu sądowego w kwocie 45 000 zł w urzędzie pocztowym, przesłanej przekazem pocztowym do spółki przez WSA w Rzeszowie tytułem zwrotu uiszczonego wpisu sądowego od odrzuconej skargi kasacyjnej – dopiero w momencie otrzymania zwrotu wpisu skarżąca ustaliła, że zachodzą przesłanki wznowienia wskazane w skardze o wznowienie, a zatem uzyskała świadomość, o której mowa w art. 277 p.p.s.a., 2) ustanowiony przez spółkę pełnomocnik reprezentował ją w sposób nienależyty, w związku z czym należy w sposób szczególny wziąć pod uwagę stan świadomości skarżącej o istniejących podstawach wznowienia oraz datę uzyskania informacji o podstawie wznowienia, a nie moment, w którym nienależycie reprezentujący skarżącą pełnomocnik powziął takie informacje. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ odwoławczy wniósł o oddalenie tej skargi. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna spółki zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności, z uwagi na zawarty w skardze kasacyjnej wniosek o rozpoznanie sprawy na rozprawie, należy wskazać, że zgodnie z art. 182 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny może rozpoznać na posiedzeniu niejawnym skargę kasacyjną od postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego kończącego postępowanie w sprawie. Ponieważ z taką sytuacją mamy do czynienia w sprawie, skarga kasacyjna mogła być rozpoznana na posiedzeniu niejawnym niezależnie od wniosków stron postępowania w tym zakresie. Wymaga również przypomnienia, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną w jej granicach (z niezachodzącym w przedmiotowej sprawie wyjątkiem zaistnienia przesłanek nieważności postępowania), nie mając uprawnień do uzupełniania bądź precyzowania zarzutów podnoszonych przez stronę, czy formułowanej na ich poparcie argumentacji (por. art. 183 § 1 p.p.s.a.). Z tego też względu poza kontrolą instancyjną pozostaje kwestia odrzucenia skargi o wznowienie postępowania z uwagi na niezaistnienie przesłanki wznowienia z art. 271 pkt 1 p.p.s.a., gdyż w badanej skardze kasacyjnej skarżąca kwestionuje stanowisko sądu pierwszej instancji wyłącznie w zakresie odrzucenia skargi o wznowienie postępowania co do podstawy wznowieniowej z art. 271 pkt 2 p.p.s.a., tj. skarżąca nie podziela stanowiska sądu, że w odniesieniu do tej podstawy wznowieniowej skarga została wniesiona z uchybieniem ustawowego terminu. Z uwagi na związanie granicami skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny nie będzie się też zajmował takimi zagadnieniami jak fragmentaryczne odniesienie się do zarzutu, czy nieodniesienie się - mimo stosownych wskazań co do dalszego postępowania w wyroku NSA z dnia 31 maja 2022 r., I FSK 2473/18 - do wniosku dowodowego spółki. W podanym względzie spółka nie sformułowała odpowiednich podstaw kasacyjnych (np. naruszenia art. 141 § 4 czy art. 190 p.p.s.a.). Głównym argumentem podnoszonym w skardze kasacyjnej jest to, że sąd pierwszej instancji błędnie zidentyfikował datę, od której należało liczyć termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania. Zdaniem sądu należało przyjąć, że spółka dowiedziała się o przyczynie wznowienia w dniu 28 listopada 2017 r., tj. w dniu doręczenia pełnomocnikowi spółki odpisu postanowienia NSA o oddaleniu zażalenia spółki na postanowienie o odrzuceniu skargi (kasacyjnej), od tego dnia biegł więc termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania. Według spółki natomiast należało przyjąć, że spółka dowiedziała się o podstawie wznowienia w dniu 13 marca 2018 r., tj. w dniu zwrotu przez sąd wpisu od odrzuconej prawomocnie skargi kasacyjnej, a zatem skarga o wznowienie postępowania wniesiona w dniu 12 czerwca 2018 r. jest czynnością dokonaną w terminie. Skarżąca podkreśla, że termin powinien być liczony od dnia, w którym to spółka dowiedziała się o podstawie wznowienia, a nie pełnomocnik (który nienależycie reprezentował spółkę). Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko spółki, że sąd pierwszej instancji błędnie przyjął dzień 28 listopada 2017 r. jako początek biegu terminu do wniesienia skargi o wznowienie postępowania w oparciu o podstawę z art. 271 pkt 2 p.p.s.a. Przepisem o decydującym dla rozstrzygnięcia znaczeniu jest art. 277 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem skargę o wznowienie postępowania wnosi się w terminie trzymiesięcznym (art. 277 zd 1). Termin ten liczy się od dnia, w którym strona dowiedziała się o podstawie wznowienia, a gdy podstawą jest pozbawienie możności działania lub brak należytej reprezentacji - od dnia, w którym o orzeczeniu dowiedziała się strona, jej organ lub jej przedstawiciel ustawowy (art. 277 zd. 2). Należy się zgodzić z Hanną Knysiak-Sudyką, że "Szczególny sposób obliczania terminu przyjęto w sytuacji, gdy podstawę wznowienia stanowi pozbawienie strony możności działania lub brak należytej reprezentacji. Decydująca jest data, w której o orzeczeniu podlegającym zaskarżeniu dowiedziała się: sama strona (jeśli jest osobą fizyczną i ma zdolność procesową), przedstawiciel ustawowy strony (jeśli strona jest osobą fizyczną niemającą zdolności procesowej) lub organ strony (jeśli strona nie jest osobą fizyczną)" (H. Knysiak-Sudyka [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. VI, red. T. Woś, Warszawa 2016, art. 277). Warto w związku z tym zaznaczyć, że bezzasadnie i sąd pierwszej instancji i skarżąca w skardze kasacyjnej odwołują się do ogólnej zasady obliczania terminu, tj. od dnia dowiedzenia się przez stronę o podstawie wznowienia. W badanej skardze kasacyjnej skarżąca błędnie odwołuje się też do konieczności liczenia terminu z art. 277 p.p.s.a. od dnia, w którym strona wiarygodnie dowiedziała się o istnieniu nowych okoliczności faktycznych i mogła ocenić ich prawdopodobny wpływ na wynik sprawy, gdyż skarga o wznowienie postępowania nie została oparta o podstawę z art. 273 pkt 2 p.p.s.a. (tj. z uwagi na późniejsze wykrycie takich okoliczności faktycznych lub środków dowodowych, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy, a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu). Przyczyną odrzucenia skargi o wznowienie postępowania w zakresie podstawy wznowieniowej z art. 271 pkt 2 p.p.s.a. było uznanie przez sąd, że doręczenie odpisu orzeczenia NSA pełnomocnikowi spółki w dniu 28 listopada 2017 r. odniosło bezpośredni skutek dla strony. Pogląd ten jest trafny w świetle przepisów o doręczeniach, jednak nie można zgodzić się z sądem, że w konsekwencji od tego dnia w okolicznościach sprawy biegł termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania na podstawie z art. 271 pkt 2 p.p.s.a. Stanowisko sądu w tym zakresie - z uwagi na błędne zastosowanie art. 277 p.p.s.a. - nie uwzględnia szczególnego początkowego zdarzenia wszczynającego bieg terminu, przewidzianego w art. 277 p.p.s.a. in fine. Gdyby bowiem ustawodawca chciał, by również w tym przypadku doręczenie pełnomocnikowi odpisu orzeczenia odnosiło bezpośredni skutek dla strony, nie wymieniłby w art. 277 p.p.s.a. in fine strony, jej organu lub jej przedstawiciela ustawowego, uzależniając wprost początek biegu terminu od powzięcia przez te konkretne podmioty wiedzy o orzeczeniu. Przepisy o doręczeniach nie mogą być wykorzystane do rozszerzenia katalogu tych podmiotów – warto zauważyć, że gdyby przyjąć tok rozumowania sądu pierwszej instancji w tym względzie, termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania, mimo treści art. 277 p.p.s.a. in fine, zacząłby biec również np. od dnia odebrania przesyłki zawierającej odpis orzeczenia przez upoważnionego pracownika osoby prawnej (por. art. 67 § 2 p.p.s.a.), czy dorosłego domownika osoby fizycznej (por. art. 72 § 1 p.p.s.a.). Innymi słowy, prawnie skuteczne doręczenie odpisu orzeczenia nie może być automatycznie utożsamiane z dowiedzeniem się o orzeczeniu przez stronę, jej organ lub jej przedstawiciela ustawowego. Ponieważ spółka jako podstawę wznowieniową podnosi brak należytej reprezentacji, termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania należy liczyć od dnia, w którym to spółka (organ uprawniony do jej reprezentacji) dowiedziała się o orzeczeniu. W okolicznościach sprawy będzie to data, w której komplementariusz spółki (organ reprezentujący komplementariusza) uzyskał wiadomość o prawomocności orzeczenia, którego dotyczy skarga o wznowienie postępowania, gdyż - jak już wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 31 maja 2022 r., I FSK 2473/18 - termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania nie może zacząć swojego biegu wcześniej, jak od dnia uprawomocnienia się orzeczenia. To zatem, że spółka miała wiedzę na temat wyroku WSA w Rzeszowie z dnia 20 października 2016 r., sygn. akt I SA/Rz 500/16, gdy był on nieprawomocny (gdyż wniosła od tego orzeczenia skargę kasacyjną) nie ma wpływu na ocenę terminowości wniesienia skargi o wznowienie postępowania na podstawie art. 271 pkt 2 p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd pierwszej instancji oceni, z uwzględnieniem powyższych rozważań, czy skarga o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem WSA w Rzeszowie z dnia 20 października 2016 r., sygn. akt I SA/Rz 500/16 – w zakresie, w którym spółka powołuje się na podstawę wznowieniową z art. 271 pkt 2 p.p.s.a. – została wniesiona w trzymiesięcznym terminie ustawowym. Ze wskazanych przyczyn za uzasadniony należało uznać zarzut naruszenia art. 281 w zw. z art. 277 i art. 271 pkt 2 p.p.s.a., a w konsekwencji, działając na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie w całości. Brak było natomiast podstawy do orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego, bowiem zgodnie z uchwałą NSA z dnia 4 lutego 2008 r., I OPS 4/07, przepisy art. 203 i 204 p.p.s.a. nie mają zastosowania, gdy przedmiotem skargi kasacyjnej jest postanowienie sądu pierwszej instancji kończące postępowanie w sprawie, a takim jest właśnie postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania. Sylwester Marciniak Sędzia NSA