I FSK 2610/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Hieronim Sęk, Sędzia NSA Ryszard Pęk (spr.), Sędzia NSA Artur Mudrecki, po rozpoznaniu w dniu 27 lutego 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej żądania sędzi Naczelnego Sądu Administracyjnego A. Ł. o wyłączenie ze składu wyznaczonego do rozpoznania wniosku o zbadanie spełnienia przez sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego M. G. wymogów niezawisłości i bezstronności w trybie art. 5a ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych w sprawie ze skargi kasacyjnej M. sp. z o.o. z siedzibą w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 czerwca 2021 r., sygn. akt III SA/Wa 2617/20 w sprawie ze skargi M. sp. z o.o. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 15 października 2020 r. nr 1401-IOV-2.4103.45.2020.APW w przedmiocie podatku od towarów i usług za luty 2015 r. postanawia: wyłączyć sędzię Naczelnego Sądu Administracyjnego A. Ł. ze składu wyznaczonego w sprawie I FSK 2610/21 do zbadania spełnienia przez sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego M. G. wymogów niezawisłości i bezstronności w trybie art. 5a ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych.

Sędzia Naczelnego Sądu Administracyjnego A. Ł., na podstawie art. 19 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935), dalej ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wniosła o wyłączenie ze składu wyznaczonego do zbadania spełnienia przez sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego M. G. wymogów niezawisłości i bezstronności w trybie art. 5a ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych. W uzasadnieniu żądania Pani sędzia argumentowała, że w składzie orzekającym mają zasiadać również sędziowie, którzy zostali powołani na stanowisko sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego na podstawie uchwały Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej na zasadach określonych w ustawie z dnia 12 maja 2011 roku w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwie oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 roku, poz. 3). Wskazując na orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, podniosła, że proces nominacyjny sędziów przy udziale Krajowej Rady Sądownictwa, której skład został ukształtowany ustawą zmieniającą z 2017 r. oceniono jako wadliwy, gdyż zasadniczo nie spełnia warunków niezależności z powodu nadmiernego wpływu władzy ustawodawczej i wykonawczej na sposób powoływania sędziów, co podważa legitymację sądu złożonego z tak powołanych sędziów. Podkreśliła także, że proces nominacyjny sędziów przy udziale Krajowej Rady Sądownictwa, której skład został ukształtowany ustawą zmieniającą z 2017 r. był przedmiotem uchwały składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z stycznia 2020 r. (sygn. akt BSA 1-4110-1/20). Przyjęto w niej, że nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. albo sprzeczność składu sądu z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy zmieniającej z 2017 r. Pani sędzia podniosła ponadto, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie wskazywano, że "sędzia ulega wyłączeniu, nie tylko wówczas, gdy istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie (art. 41 § 1 k.p.k.), ale również w sytuacji, gdy orzekanie przez sędziego w danej sprawie mogłoby prowadzić do naruszenia standardu z art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (EKPCz) i uznania, że taki skład orzekający w ogóle nie stanowi niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą" (por. postanowienia: z 6 lipca 2022 r., IV KO 66/22, publ. LEX nr 3405631; z 13 października 2021 r., II KO 30/21; z 28 kwietnia 2022 r., IV KO 32/22; z 17 marca 2022 r" II KO 12/22). Wyjaśniła, że mając na względzie powyższe uznać należy, że istnieją poważne wątpliwości co do prawidłowości składu wyznaczonego w niniejszej sprawie celem zbadania spełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności w trybie art. 5a ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych. Z tego powodu – jak podkreśliła – orzekanie w tym składzie może budzić zastrzeżenia co do jej bezstronności i podważać zaufanie jako sędziego – członka składu orzekającego. W ocenie Pani sędzi w tych warunkach uznać należy, że zaistniały przesłanki do zastosowania instytucji prawnej wyłączenia sędziego na jego wniosek, co niewątpliwie może się przyczynić do usunięcia nawet potencjalnych wątpliwości odnośnie jej bezstronności w przedmiotowej sprawie, a z perspektywy procesowej będzie przeciwdziałać rozpoznaniu sprawy w warunkach nieważności postępowania ze względu na ukształtowanie składu sądu sprzecznie z przepisami ustawy lub zapobiec wznowieniu postępowania z tej przyczyny. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Żądanie Pani sędzi o wyłączenie od rozpoznawania wniosku o zbadanie spełnienia przez sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego M. G. wymogów niezawisłości i bezstronności w trybie art. 5a ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych zasługuje na uwzględnienie. Podstawą wniosku o wyłączenie sędziego jest art. 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Obowiązujące obecnie brzmienie tego przepisu zostało przyjęte w wykonaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 13 grudnia 2005 r., SK 53/04 (opublikowano: OTK-A 2005/11/134, Dz.U. z 2005 r., nr 250, poz. 2118), w którym (pkt 2) Trybunał stwierdził, że art. 19 powołanej wyżej ustawy w zakresie, w jakim ogranicza przesłankę wyłączenia sędziego jedynie do stosunku osobistego, pomijając inne okoliczności, które mogą mieć wpływ na ocenę bezstronności sędziego, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny, przedstawiając obszernie w uzasadnieniu wyroku cel instytucji wyłączenia sędziego, mechanizmy służące realizacji konstytucyjnej gwarancji prawa do sądu, której jeden z elementów realizowany jest za pomocą instytucji wyłączenia sędziego oraz ukształtowane na tym tle orzecznictwo sądów krajowych oraz Trybunału Praw Człowieka i Obywatela, zwrócił uwagę na to, że ocena bezstronności sędziego musi być każdorazowo dostosowana do okoliczności konkretnego postępowania, wolna od mechanicznego oceniania sytuacji sędziego. Trybunał Konstytucyjny podkreślił zarazem, że przewidziane przez przepis art. 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wyłączenie sędziego służy nie tylko zabezpieczeniu neutralnego osądu w konkretnej sprawie, lecz zapewnieniu, aby osąd ten prezentował się jako bezstronny w ocenie opinii publicznej. Europejski Trybunał Praw Człowieka, przy ocenie konkretnych okoliczności faktycznych uzasadniających wyłączenie sędziego zaleca prowadzenie dwóch testów: testu obiektywnego, tj. dokonanie oceny, czy niezależnie od indywidualnego zachowania się sędziego (jego postawy) istnieją sprawdzalne fakty wywołujące wątpliwości co do jego bezstronności, a w tym względzie mogą mieć również znaczenie atrybuty zewnętrzne, oraz testu subiektywnego, czyli uwzględnienia osobistych walorów sędziego, jego poglądów i przekonań (por. np. wyrok z 10 czerwca 1996 r., R. Pullar przeciwko Zjednoczonemu Królestwu – LEX nr 79968). Odnosząc powyższe uwagi ogólne do podanych w żądaniu Pani sędzi przyczyn wyłączenia od udziału w sprawie, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że żądanie to powinno zostać uwzględnione. Z woli ustawodawcy to do sędziego należy ocena, czy będzie mógł obiektywnie i bez skrępowania rozpoznać sprawę i wydać w niej orzeczenie. Dostrzeżenie przez sędziego możności powstania uzasadnionej wątpliwości co do jego bezstronności należy traktować jako argument przemawiający na rzecz wyłączenia go od udziału w sprawie, z zastrzeżeniem sytuacji, w których okoliczności wskazywałyby, że żądanie może wynikać z niechęci do orzekania w konkretnej sprawie lub podane fakty jasno wybiegałyby poza krąg mogących usprawiedliwiać obiektywną obawę braku bezstronności (analogicznie postanowienie Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., sygn. akt II CSKP 989/22, LEX nr 3345668). Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 22 § 1 i § 2 w związku z art. 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji postanowienia. Artur Mudrecki Hieronim Sęk Ryszard Pęk sędzia NSA sędzia NSA sędzia NSA