I FSK 1072/20

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Arkadiusz Cudak, Sędzia NSA Ryszard Pęk (sprawozdawca), Sędzia WSA del. Adam Nita, po rozpoznaniu w dniu 6 czerwca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej żądania sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego A. M. o wyłączenie od udziału w sprawie o sygn. I FSK 1072/20 ze skargi kasacyjnej P. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością S.K.A. z siedzibą w K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 16 stycznia 2020 r., sygn. akt I SA/Kr 421/19 w sprawie ze skargi P. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością S.K.A. z siedzibą w K. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w K. z dnia 31 stycznia 2019 r. nr [....] w przedmiocie nadwyżki podatku od towarów i usług naliczonego nad należnym za grudzień 2014 r. postanawia wyłączyć sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego A. M. od udziału w sprawie I FSK 1072/20.

1. W oświadczeniu z 4 czerwca 2024 r. sędzia Naczelnego Sądu Administracyjnego A. M., jako sędzia sprawozdawca w sprawie, w której skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 16 stycznia 2020 r., sygn. akt I SA/Kr 421/19 wniosła P. SKA z siedzibą w K., reprezentowana przez pełnomocnika – radcę prawnego W.M., powołując się na art. 19 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.; dalej: ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), zwrócił się o wyłączenie od orzekania w tej sprawie ze względu na dobro wymiaru sprawiedliwości. Jako przyczynę wyłączenia podał spór, jaki wynikł z pełnomocnikiem strony skarżącej w związku z wypowiedzią [...] Konferencji Naukowej [...]. 2. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 2.1. Wniosek o wyłączenie sędziego zasługuje na uwzględnienie. 2.2. Podstawą wniosku o wyłączenie sędziego jest art. 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. 2.3. Obowiązujące obecnie brzmienie tego przepisu zostało przyjęte w wykonaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 13 grudnia 2005 r., SK 53/04 (opublikowano: OTK-A 2005/11/134, Dz.U. z 2005 r., nr 250, poz. 2118). Trybunał Konstytucyjny, przedstawiając obszernie w uzasadnieniu wyroku cel instytucji wyłączenia sędziego, mechanizmy służące realizacji konstytucyjnej gwarancji prawa do sądu, której jeden z elementów realizowany jest za pomocą instytucji wyłączenia sędziego oraz ukształtowane na tym tle orzecznictwo sądów krajowych oraz Trybunału Praw Człowieka i Obywatela, zwrócił uwagę na to, że ocena bezstronności sędziego musi być każdorazowo dostosowana do okoliczności konkretnego postępowania, wolna od mechanicznego oceniania sytuacji sędziego. Trybunał Konstytucyjny podkreślił zarazem, że przewidziane przez art. 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wyłączenie sędziego służy nie tylko zabezpieczeniu neutralnego osądu w konkretnej sprawie, lecz zapewnieniu, aby osąd ten prezentował się jako bezstronny w ocenie opinii publicznej. 2.4. Europejski Trybunał Praw Człowieka przy ocenie konkretnych okoliczności faktycznych uzasadniających wyłączenie sędziego zaleca prowadzenie dwóch testów: testu obiektywnego, tj. dokonanie oceny, czy niezależnie od indywidualnego zachowania się sędziego (jego postawy) istnieją sprawdzalne fakty wywołujące wątpliwości co do jego bezstronności, a w tym względzie mogą mieć również znaczenie atrybuty zewnętrzne, oraz testu subiektywnego, czyli uwzględnienia osobistych walorów sędziego, jego poglądów i przekonań (por. np. wyrok z 10 czerwca 1996 r., 222 399, R. Pullar przeciwko Zjednoczonemu Królestwu – LEX nr 79968). 2.5. Sędzia objęty wyłączeniem na podstawie art. 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jest określany jako iudex suspectus (sędzia podejrzany o stronniczość, niepewny), którego bezstronność w konkretnej sprawie zależy od oceny, czy występują okoliczność podające tę bezstronność w uzasadnioną wątpliwość, zarówno stron, jak i innych uczestników postępowania oraz szeroko rozumianej opinii publicznej. 2.6. Odnosząc powyższe uwagi ogólne do podanych w żądaniu sędziego przyczyn wyłączenia od udziału w sprawie, w której skarżącą spółkę reprezentuje w postępowaniu kasacyjnym pełnomocnik, z którym – jak podano w oświadczeniu – "sędzia pozostaje w sporze", Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że żądanie to powinno zostać uwzględnione. Dla oceny obiektywizmu sędziego niezwykle istotne znaczenie ma zewnętrzny, społeczny odbiór zaistniałych okoliczności. W tym ujęciu instytucja wyłączenia sędziego ma zapewniać także budowanie zaufania do organów sprawujących wymiar sprawiedliwości. Postępowanie musi być zatem prowadzone tak, aby nie stwarzać nawet pozornego wrażenia lekceważenia standardów zachowania bezstronności, będącej uzewnętrznieniem niezawisłości sędziowskiej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 8 lipca 2009 r., sygn. akt II OSK 1110/08 oraz z 27 lipca 2010r., sygn. akt I GSK 1020/09, dostępne w internetowej bazie orzeczeń sądów administracyjnych: orzeczenia.nsa.gov.pl). 2.8. W podanym wyżej kontekście wyłączenie sędziego sprawozdawcy od udziału w sprawie o sygn. akt I FSK 1072/20 przyczyni się do usunięcia choćby potencjalnych wątpliwości co do jego bezstronności przy rozpoznawaniu sprawy. Należy mieć również na uwadze to, że z woli ustawodawcy to do sędziego należy ocena, czy będzie mógł obiektywnie i bez skrępowania rozpoznać sprawę i wydać w niej orzeczenie. Dostrzeżenie przez sędziego możności powstania uzasadnionej wątpliwości co do jego bezstronności należy traktować jako argument przemawiający na rzecz wyłączenia go od udziału w sprawie, z zastrzeżeniem sytuacji, w których okoliczności wskazywałyby, że zawiadomienie może wynikać z niechęci do orzekania w konkretnej sprawie lub podane fakty jasno wybiegałyby poza krąg mogących usprawiedliwiać obiektywną obawę braku bezstronności (analogicznie postanowienie Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., sygn. akt II CSKP 989/22, LEX nr 3345668). 2.9. Ponieważ podane w oświadczeniu sędziego okoliczności mogą w ocenie szeroko rozumianej opinii publicznej wywoływać obawę braku bezstronności i mając na uwadze to, że wystąpienie takich okoliczności dostrzegł sam sędzia sprawozdawca, składając w związku z tym stosowny wniosek, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 22 § 1 i § 2 w związku z art. 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji postanowienia. Adam Nita Arkadiusz Cudak Ryszard Pęk sędzia WSA del do NSA sędzia NSA sędzia NSA