RGD-31/2005

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW D ELEGATURA W GDA Ń SKU 80-824 G DA Ń SK , UL . P ODWALE P RZEDMIEJSKIE 30 T EL ./F AX (058) 346-29-32, 346-29-33, 301-51-75 E- MAIL : GDANSK @ UOKIK . GOV . PL RGD.62-11/05/JS Gda ń sk, dnia 30 czerwca 2005r. DECYZJA N R RGD. 31/2005 Na podstawie art. 23e ust. 1 i 2 w zwi ą zku z art. 23a ust. 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. z 2003r. Nr 86, poz. 804 ze zmianami) oraz stosownie do tre ś ci art. 28 ust. 6 tej ustawy i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. Nr 18, poz. 172 ze zmianami), - w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, po przeprowadzeniu post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, wszcz ę tego z urz ę du, przeciwko przedsi ę biorcy: A [...] W [...] prowadz ą cej dzia ł alno ść pod firm ą „Matek” z siedzib ą w Goleniowie, uznaje si ę stosowanie przez tego przedsi ę biorc ę praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą cych na umieszczaniu w punkcie 5 wzorca umownego „Umowa”, zapisu o tre ś ci: „W przypadku odst ą pienia od umowy lub jej ograniczenia przez zamawiaj ą cego, wykonawca posiada prawo nie zwrócenia zamawiaj ą cemu zaliczki okre ś lonej w ust. 2 pkt a.”, stwierdza si ę ich zaniechanie z dniem 23 maja 2005r. UZASADNIENIE W dniach od 11 kwietnia 2005r. do Delegatury UOKiK w Gda ń sku wp ł yn ęł o pismo Powiatowego Rzecznika Konsumentów w Goleniowie, w którym wskazano, i ż wzorzec umowny stosowany przez przedsi ę biorc ę A [...] W [...] prowadz ą c ą dzia ł alno ść pod firm ą „Matek” zawiera postanowienia sprzeczne z prawem, gdy ż przewiduj ą one uprawnienie wykonawcy do zatrzymania wp ł aconej przez zamawiaj ą cego zaliczki, w przypadku odst ą pienia od umowy lub jej ograniczenia. Analiza zapisów umownych zawartych w przedmiotowym wzorcu wskaza ł a, i ż postanowienia punktu 5 wzorca umownego, o tre ś ci: „W przypadku odst ą pienia od umowy lub jej ograniczenia przez zamawiaj ą cego, wykonawca posiada prawo nie zwrócenia Zamawiaj ą cemu zaliczki okre ś lonej w ust. 2 pkt a” zawieraj ą uchybienia w postaci wy łą czenia obowi ą zku zwrotu zaliczki, co wskazuje na jej odszkodowawczy charakter, podczas gdy zgodnie z art. 394 kodeksu cywilnego jedynie zadatek dany przy zawarciu umowy ma to znaczenie, ż e w razie nie wykonania umowy przez jedn ą ze stron, mo ż e zosta ć zatrzymany przez drug ą stron ę stosunku zobowi ą zaniowego. Maj ą c na uwadze te ustalenia, w dniu 25 kwietnia 2005r., Delegatura UOKiK w Gda ń sku w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów wszcz ęł a post ę powanie w sprawie naruszenia zbiorowych interesów konsumentów poprzez zastosowanie w tre ś ci wzorca postanowie ń sprzecznych z prawem, co stanowi ł o naruszenie art.23 a ust 1 ustawy o ochronie[…]. W odpowiedzi na zawiadomienie o wszcz ę ciu post ę powania przedsi ę biorca A[...] W[...] prowadz ą ca dzia ł alno ść pod firm ą „Matek” z siedzib ą w Goleniowie pismem z dnia 23 maja 2005r. przes ł a ł a zmieniony wzorzec umowny, który nie zawiera ł kwestionowanych postanowie ń . Organ antymonopolowy ustali ł i zwa ż y ł , co nast ę puje: Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów [...] okre ś la warunki rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasady podejmowanej w interesie publicznym ochrony interesów przedsi ę biorców i konsumentów (art. 1 ust. 1). Instrumenty przewidziane przepisami ustawy gwarantuj ą mo ż liwo ść podj ę cia bezpo ś redniej ochrony konsumentów, których prawa mog ą zosta ć istotnie ograniczone poprzez okre ś lone zachowania przedsi ę biorców, wykorzystuj ą cych posiadan ą przewag ę kontraktow ą w kontaktach z nieprofesjonalnymi uczestnikami rynku w dwojakiego rodzaju sytuacjach, tj. wówczas, gdy przedsi ę biorcy ci: 9 nadu ż ywaj ą zajmowan ą na rynku pozycj ę dominuj ą c ą poprzez stwarzanie konsumentom uci ąż liwych warunków dochodzenia swoich praw (art. 8 ust. 2 pkt 7 - praktyka ograniczaj ą ca konkurencj ę ), 9 stosuj ą wobec konsumentów dzia ł ania bezprawne, godz ą c w ten sposób w ich interesy (art. 23a ust. 1 ustawy – praktyki naruszaj ą ce zbiorowe interesy konsumentów). Przedmiotowa sprawa stanowi drug ą z wy ż ej wskazanych kategorii praktyk o charakterze antykonsumenckim. Zgodnie z tre ś ci ą art. 23a ust. 1 ustawy o ochronie [...], „ za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci...naruszenie obowi ą zku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji.” Ustalaj ą c katalog zakazanych zachowa ń przedsi ę biorców wobec konsumentów ustawodawca pos ł u ż y ł si ę zwrotem „w szczególno ś ci”, co oznacza, ż e katalog ten ma charakter otwarty, a wskazane w nim rodzaje praktyk uzna ć nale ż y jedynie za przyk ł adowe. Tak wi ę c, o ile ust. 1 analizowanego artyku ł u zawiera ogóln ą definicj ę praktyk, o tyle w ust. 2 wskazuje si ę jedynie na niektóre - z mo ż liwych - form jej przejawiania si ę . Jak wynika z powo ł anych przepisów, do postawienia przedsi ę biorcy zarzutu stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, konieczne jest spe ł nienie dwóch przes ł anek: 9 bezprawno ś ci dzia ł ania przedsi ę biorcy, 9 wykazanie, ż e dzia ł anie to narusza zbiorowe interesy konsumentów. 2 Bezprawno ść jest cech ą dzia ł ania, polegaj ą c ą na jego sprzeczno ś ci z normami prawa lub zasadami wspó łż ycia spo ł ecznego, czy dobrymi obyczajami. Jako „sprzeczne z prawem” nale ż y kwalifikowa ć zachowanie sprzeczne z nakazem zawartym w ustawie, rozporz ą dzeniu wydanym na podstawie i dla wykonania ustawy, umow ą mi ę dzynarodow ą maj ą c ą bezpo ś rednie zastosowanie w stosunkach wewn ę trznych. „Sprzeczne z prawem” s ą czyny: zabronione i zagro ż one sankcja karn ą , czyny zabronione pod sankcjami dyscyplinarnymi, czyny zakazane przepisami administracyjnymi lub przepisami prawa gospodarczego publicznego, czyny zabronione przepisami o charakterze cywilnym, sprzeczne z nakazami zawartymi w prawie cywilnym lub administracyjnym. Dla ustalenia bezprawno ś ci przedsi ę biorcy wystarczy wykazanie, ze jego okre ś lone zachowanie koliduje z przepisami prawa ( por. Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz pod redakcj ą Janusza Szwaji, Urz ą d Antymonopolowy, Warszawa 1994, s.38-39). Dla udowodnienia stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów nie jest wymagane wykazanie, ż e przedsi ę biorca je stosuj ą cy zajmuje szczególn ą , kwalifikowan ą (dominuj ą c ą ) pozycj ę na rynku. Ź ród ł em tego rodzaju praktyk nie jest bowiem jedynie si ł a ekonomiczna i w ł adza rynkowa profesjonalisty, ale jego przewaga nad nieprofesjonalnymi uczestnikami obrotu, przejawiaj ą ca si ę nie tyle w indywidualnych transakcjach, co w relacjach z nieskonkretyzowan ą - co do ilo ś ci - grup ą odbiorców. Je ś li relacje te charakteryzuj ą si ę pewn ą wspóln ą cech ą , to wyst ę powanie takiego w ł a ś nie wyró ż nika w stosunkach danego rodzaju, nawi ą zywanych pomi ę dzy przedsi ę biorc ą a konsumentami wskazuje, ż e – w danej, konkretnej sprawie – mamy do czynienia nie z sum ą indywidualnych interesów, ale ze zbiorowym interesem konsumentów. Mo ż e on zosta ć naruszony równie ż i w tych sytuacjach, gdy kwestionowanymi dzia ł aniami przedsi ę biorcy dotkni ę ci s ą nie tylko aktualni, ale równie ż potencjalni jego klienci, do których jest adresowana np. informacja o produkcie czy us ł ugach. St ą d te ż na profesjonalnych uczestnikach rynku, których kontrahentami s ą konsumenci, ci ążą szczególne obowi ą zki zwi ą zane z udzielaniem im zgodnej z prawem, pe ł nej i zrozumia ł ej informacji na temat oferowanych us ł ug lub produktów, co znalaz ł o swój wyraz w unormowaniach prawnych, m.in. w ustawie z dnia 16 kwietnia 1993r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jednolity: Dz.U. 2003r., Nr 153, poz. 1503 ze zm.)Postanowienia sprzeczne z prawem s ą powodem potencjalnego zagro ż enia dla konsumenta i stanowi ć mog ą niejednokrotnie przyczyn ę nieporozumie ń w obrocie konsumenckim i ra żą ce naruszenie interesów konsumentów. Ponadto naruszaj ą gwarancj ę bezpiecze ń stwa ekonomicznego konsumenta, który zdany jest na uznaniow ą , opart ą na niejasnych przes ł ankach postaw ę profesjonalisty (przedsi ę biorcy), a tak ż e uniemo ż liwiaj ą realizacje przys ł uguj ą cych konsumentowi uprawnie ń . Podstawowym aktem reguluj ą cym kwest ę wzajemnych rozlicze ń w przypadku, gdy umowa nie dojdzie do skutku jest kodeks cywilny ( Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.). W my ś l art. 394 przywo ł anej ustawy w razie braku odmiennego zastrze ż enia albo zwyczaju, zadatek dany przez jedn ą ze stron ma to znaczenie, ż e w przypadku nie wykonania umowy przez stron ę druga strona mo ż e bez wyznaczenia dodatkowego terminu od umowy odst ą pi ć i otrzymany zadatek zatrzyma ć , a je ś li sama go da ł a mo ż e żą da ć sumy dwukrotnie wy ż szej. W razie wykonania umowy, zadatek ulega zaliczeniu na poczet ś wiadczenia strony która go da ł a - gdy jest to niemo ż liwe zadatek podlega zwrotowi. W przypadku rozwi ą zania umowy zadatek powinien by ć zwrócony, a obowi ą zek zap ł aty kwoty dwukrotnie wy ż szej odpada. Taka sytuacja ma 3 miejsce tak ż e wówczas, gdy niewykonanie umowy nast ą pi ł o w skutek okoliczno ś ci, za które ż adna ze stron nie ponosi odpowiedzialno ś ci lub za któr ą ponosz ą odpowiedzialno ść obie strony. Konsekwencje wr ę czenia zadatku mog ą by ć zatem ró ż ne – mo ż e by ć to zaliczka na poczet przysz ł ego ś wiadczenia, znak zawarcia umowy, odst ę pne, zabezpieczenie, surogat odszkodowania. Instytucja zaliczki nie zosta ł a wprost uregulowana w przepisach kodeksu cywilnego. Jakie s ą skutki wr ę czenia zaliczki wywnioskowa ć mo ż na z ogólnych przepisów o wykonywaniu umów wzajemnych. Zaliczka jest kwot ą wp ł acon ą na poczet przysz ł ych nale ż no ś ci i nie stanowi, jak zadatek formy zabezpieczenia wykonania umowy, a jedynie cz ęść ceny. W razie nale ż ytego wykonania umowy zaliczka podlega zaliczeniu na poczet nale ż nego ś wiadczenia, w przeciwnym wypadku konsument mo ż e domaga ć si ę jej zwrotu i naprawienia szkody. Do zaliczki nie stosuje si ę wskazanych zasad dotycz ą cych przepadku zadatku lub obowi ą zku jego zwrotu w podwójnej wysoko ś ci. Obowi ą zki odst ę puj ą cego okre ś lone s ą w art. 494 KC, z którego wynika i ż : „ Strona, która odst ę puje od umowy wzajemnej 1 obowi ą zana jest zwróci ć drugiej stronie wszystko to, co otrzyma ł a od niej na mocy umowy; mo ż e żą da ć zwrotu nie tylko tego co ś wiadczy ł a, lecz równie ż naprawienia szkody wynik ł ej z niewykonania zobowi ą zania.” Powy ż szy przepis konstytuuje zatem zasad ę , i ż w przypadku gdy umowa nie dojdzie do skutku strony zwracaj ą sobie wszystko co ś wiadczy ł y. Brak jest wyj ą tków, które przewidywa ł yby sytuacje, w której strony mog ą zatrzyma ć ś wiadczenie drugiej strony. Charakter specjalny w stosunku do powy ż ej opisanej zasady ma jedynie art. 394 k.c. dotycz ą cy zadatku. Zadatek dany przy zawarciu ma to znaczenie, ż e: 9 je ś li umowa zostaje rozwi ą zana za zgod ą obu stron, to strony zwracaj ą sobie wzajemnie ś wiadczenia, czyli zadatek wraca do konsumenta; 9 je ś li umowa zosta ł a wykonana prawid ł owo, zadatek zostaje zaliczony na poczet ceny us ł ugi lub towaru; 9 je ś li umowa nie zosta ł a wykonana, bo konsument z niej zrezygnowa ł , zadatek przepada na rzecz wykonawcy; 9 je ś li umowa nie zosta ł a zrealizowana z przyczyn le żą cych po stronie wykonawcy us ł ugi, konsument mo ż e od umowy odst ą pi ć i żą da ć zwrotu zadatku w podwójnej wysoko ś ci. Z uwagi na skutki jakie poci ą ga za sob ą wr ę czenie zadatku, kwota dana przy zawarciu umowy jest zadatkiem tylko wówczas, gdy zostanie to jasno okre ś lone w umowie – bez tego zaznaczenia - b ę dzie to po prostu zaliczka, której skutki s ą nast ę puj ą ce: 9 po wykonaniu us ł ugi zaliczka zostaje wliczona w cen ę ; 9 je ś li umowa zostaje rozwi ą zana za zgod ą obu stron, wówczas zwracaj ą one sobie wzajemne ś wiadczenia czyli zaliczka wraca do konsumenta; 9 je ś li umowa zostaje rozwi ą zana z winy konsumenta lub wykonawcy, strony obowi ą zane s ą do zwrotu zaliczki, naprawienia ewentualnych szkód mog ą dochodzi ć na zasadach ogólnych. 1 Zgodnie z art. 487 §2 k.c. umowa jest wzajemna, gdy obie strony zobowi ą zuj ą si ę w taki sposób, ż e ś wiadczenie jednej z nich ma by ć odpowiednikiem ś wiadczenia drugiej. 4 Zamieszczenie w tre ś ci wzorca postanowie ń wy łą czaj ą cych zwrot zaliczki w istotny sposób ogranicza prawa konsumenta, gdy ż wy łą cza zwrot cz ęś ci uiszczonej przez konsumenta ceny, w sytuacji gdy konsument rezygnuje z zawarcia umowy. Postanowienia te kszta ł tuj ą prawa i obowi ą zku konsumentów w sposób sprzeczny z przepisami prawa, gdy ż pozbawiaj ą go prawa domagania si ę zwrotu wp ł aconej zaliczki, co stoi w sprzeczno ś ci z generaln ą zasad ą zwrotu ś wiadcze ń w przypadku rezygnacji z umowy. Z uwagi na okoliczno ść , i ż umowa nie zawiera postanowie ń dotycz ą cych zadatku, b ę d ą cego nie tylko cz ęś ci ą ceny, ale tak ż e ewentualnym odszkodowaniem, przedsi ę biorca naruszy ł przepisy prawa poprzez zamieszczenie we wzorcu postanowie ń o tre ś ci: „ W przypadku odst ą pienia od umowy lub jej ograniczenia przez zamawiaj ą cego, wykonawca posiada prawo nie zwrócenia zamawiaj ą cemu zaliczki okre ś lonej w ust. 2 pkt a.”, , które chocia ż dotycz ą zaliczki, przewiduj ą skutki jakie poci ą ga ł oby za sob ą umieszczenie we wzorcu postanowie ń dotycz ą cych zadatku. Istot ą praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów jest bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów. Przy czym za zbiorowy interes rozumie si ę interes ogó ł u konsumentów. Ze wzgl ę du na to, ż e oferta przedsi ę biorcy A [...] W [...] prowadz ą cej przedsi ę biorstwo pod firm ą „Matek”, kierowana by ł a i jest do bli ż ej nieokre ś lonej liczby konsumentów, uzna ć nale ż y, ż e zachowanie przedsi ę biorcy wype ł nia ł o wszystkie dyspozycje art. 23a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji [...]. W tym stanie rzeczy uzna ć nale ż y, ż e wszystkie ww. ustawowe przes ł anki art. 23a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji [...] zosta ł y spe ł nione. Bezprawno ść dzia ł ania polega na stosowaniu przez ska ż onego przedsi ę biorc ę wzorca umownego, którego tre ść zawiera ł a postanowienia sprzeczne z prawem, gdy ż przyznaj ą mu prawo zatrzymania zaliczki w przypadku odst ą pienia od umowy lub jej ograniczenia- czym wskazuj ą na odszkodowawczy charakter zaliczki, podczas gdy zgodnie z obowi ą zuj ą cym prawem, surogatem odszkodowania w przypadku niewykonania umowy jest zadatek, a w wypadkach gdy przewiduje to umowa - tak ż e kara umowna. Jego dzia ł ania koliduj ą zatem z przepisami prawa, co jest wystarczaj ą c ą przes ł ank ą do uznania ich za bezprawne ( por. Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz pod redakcj ą Janusza Szwaji, Urz ą d Antymonopolowy, Warszawa 1994, s.38-39). Zgodnie jednak z brzmieniem art. 23e ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji […], je ż eli przedsi ę biorca zaprzesta ł stosowania zarzucanej praktyki, organ antymonopolowy nie wydaje decyzji o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i nakazuj ą cej zaniechanie jej stosowania. W takiej sytuacji organ antymonopolowy zgodnie z ust. 2 tego ż artyku ł u wydaje decyzj ę o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zborowe interesy konsumentów i stwierdzaj ą c ą zaniechanie jej stosowania. W przedmiotowej sprawie uzna ć nale ż y, ż e przedsi ę biorca A [...] W [...] prowadz ą ca dzia ł alno ść pod firm ą „Matek”, dokonuj ą c zmiany kwestionowanego zapisu umowy zaniecha ł a stosowania zarzucanej praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów z dniem 23 maja 2005r. Maj ą c na uwadze wszystkie okoliczno ś ci sprawy organ antymonopolowy orzek ł jak w sentencji. 5 P OUCZENIE : Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji [...] w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Gda ń sku. Z up. Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury w Gda ń sku Roman Jarz ą bek Otrzymuje: 1. A [...] W [...] „ Matek” Goleniów 2. a/a 6