RBG-10/2023

P REZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUM ENTÓW TOMASZ CHRÓSTNY Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Bydgoszczy Plac Kościeleckich 3 85 - 03 3 Bydgoszcz tel. 5 2 345 - 56 - 44 bydgoszcz@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl Bydgoszcz , dnia 13 listopada 202 3 r. RBG . 610 . 1 .201 8 Wersja jawna D ECYZJA Nr RBG - 10 / 20 2 3 Na podstawie art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego ( Dz.U. z 202 1 r., poz. 735 ) w związku z art. 83 ustawy z dnia 16 lutego 2 007 r . o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 20 21 r., poz. 275 ) Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów umarz a w całości jako bezprzedmiotowe postępowanie wszczęte z urzędu przeciwko Raiffeisen Bank International AG z siedzibą w Wiedniu w ykonującego w Polsce działalność gospodarczą w ramach oddziału Raiffeisen Bank International AG (Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce w sprawie stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów polegającej na ustalaniu kapitału do spłaty wyrażoneg o w polskich złotych (PLN) przy kredytach lub pożyczkach zabezpieczonych hipotecznie denominowanych lub indeksowanych do franka szwajcarskiego (CHF) na poziomie utrudniającym konsumentom dokonanie wcześniejszej spłaty ww. umów kredytów i pożyczek lub zmian y przedmiotu zabezpieczania obciążonego hipoteką w tych umowach, w sytuacji gdy, przy zawieraniu ww. umów kredytów i pożyczek konsumenci nie byli informowani w należyty sposób, iż na skutek aprecjacji kursu franka szwajcarskiego (CHF) względem kursu polski ego złotego (PLN) w trakcie wykonywania umowy stosunek pomiędzy wartością kapitału ekspozycji kredytowej wyrażonego w PLN względem wartości przedmiotu zabezpieczenia obciążonego hipoteką może znacząco powiększyć się na niekorzyść wartości ww. przedmiotu za bezpieczenia w porównaniu do analogicznej relacji tych dwóch wartości w momencie zawierania umowy , co przy zamiarze dokonania przez konsumentów, w tym okresie , wcześniejszej spłaty kredytu/pożyczki lub zmiany przedmiotu zabezpieczenia może zniekształca ć za chowania rynkowe konsumentów poprzez realne uniemożliwienie im dokonania wcześniejszej spłaty ww. umów kredytów/pożyczek lub zmiany przedmiotu zabezpieczenia obciążonego hipoteką w tych umowach , co mogło stanowić nieuczciwą praktykę rynkową, o której mowa w art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz.U. z 201 7 r. , poz. 2070 ) i w konsekwencji naruszać art. 24 ust. 1 i 2 pkt 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i kons umentów . Uzasadnienie W dniu 5 kwietnia 2017 r. , w oparciu o analizę informacji otrzymanych w ramach uzupełnionego przez podmioty sektora bankowego „Kwestionariusza dotyczącego badania ry nku kredytów hipotecznych” (dalej : „Kwestionariusz”) wystosowanego w toku postępowania wyjaśniającego o sygn. DAR - 401 - 4/15/PW , Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej : Prezes Urzędu , Prezes UOKiK lub organ ochrony 2 konsumentów ) wszczął postępowanie wyjaśniające, mające na celu ustalenie czy w związku z oferow aniem oraz wykonywaniem przez banki umów kredytów/pożyczek hipotecznych waloryzowanych/ denominowanych/indeksowanych do walut obcych nastąpiło naruszenie uzasadniające wszczęcie postępow ania w sprawie stosowania przez banki praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 20 21 r., poz. 275 – dalej: u.o.k.k. - sygn. DOIK - 403 - 16/17/PS ). Kw estionariusz został wystosowany w ramach prowadzonego przez Departa ment Analiz Rynku Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów badania rynku kredytów hipotecznych udzielanych przez podmioty sektora bankowego. Zawarte w Kwestionariuszu pytania dotyczyły m.in. sposobu informowania konsumentów przez Raiffeisen Bank Polska Spó łki Akcyjnej z siedzibą w Warszawie o ryzyku walutowym wiążącym się z zaciąganiem kredytów waloryzowanych (indeksowanych lub denominowanych do waluty obcej). Analiza odpowiedzi zawartych we wspomnianym wyżej kwestionariuszu oraz pozostałego materiału zgrom adzonego w toku wszczętego postępowania wyjaśniającego, dała podstawę do wszczęcia, postanowieniem z dnia 30 maja 201 8 r., postępowania w sprawie stosowania przez Raiffeisen Bank Polska S.A. z siedzibą w Warszawie praktyk i naruszającej zbiorowe interesy k onsumentów polegającej na ustalaniu kapitału do spłaty wyrażonego w polskich złotych (PLN) przy kredytach lub pożyczkach zabezpieczonych hipotecznie denominowanych lub indeksowanych do franka szwajcarskiego (CHF) na poziomie utrudniającym konsumentom dokon anie wcześniejszej spłaty ww. umów kredytów i pożyczek lub zmiany przedmiotu zabezpieczania obciążonego hipoteką w tyc h umowach, w sytuacji gdy, przy zawieraniu ww. umów kredytów i pożyczek ko nsumenci nie byli informowani w należyty sposób, iż na skutek ap recjacji kursu franka szwajcarskiego (CHF) względem kursu polskiego złotego (PLN) w trakcie wykonywania umowy stosunek pomiędzy wartością kapitału ekspozycji kredytowej wyrażonego w PLN względem wartości przedmiotu zabezpieczenia obciążonego hipoteką może znacząco powiększyć się na niekorzyść wartości ww. przedmiotu zabezpieczenia w porównaniu do analogicznej relacji tych dwóch wartości w momencie zawierania umowy, co przy zamiarze dokonania przez konsumentów, w tym okresie, wcześniejszej spłaty kredytu/poż yczki lub zmiany przedmiotu zabezpieczenia może zniekształcać zachowania rynkowe konsumentów poprzez realne uniemożliwienie im dokonania wcześniejszej spłaty ww. umów kredytów/pożyczek lub zmiany przedmiotu zabezpieczenia obciążonego hipoteką w tych umowac h, co mogło stanowić nieuczciwą praktykę rynkową, o której mowa w art. 4 ust. 1 us tawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz.U. z 2017 r. , poz. 2070 – dalej: u.p.n.p.r. ) i w konsekwencji naruszać art. 24 ust. 1 i 2 pkt 3 u.o.k.k. Pismem z dnia 30 maja 201 8 r. Raiffeisen Bank Polska S.A. z siedzibą w Warszawie został zawiadomiony o wszczęciu postępowania w sprawie wyżej wskazanej praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, pr zy czym do postawionego zarzut u ustosunkował się w piśmie z dnia 11 czerwca 201 8 r. 3 P rezes Urzędu ustalił, co następuje: Raiffeisen Bank International AG z siedzibą w Wiedniu ( dalej: Bank, Spółka, Przedsiębiorca lub RBI ) jest wpisany do rejestru spółek prowadzonego przez Sąd Gospoda rczy w Wiedniu pod numerem FN 122119 m. Przedsiębiorca prowadzi w Polsce działalność za pośrednictwem oddziału - Raiffeisen Bank International AG (Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce wpisanego do rejestru KRS pod numerem 0000753494 prowadzonego przez Sąd Rejo nowy dla m.st. Warszawy w Warszawie, XI I I Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego. Raiffeisen Bank International AG z siedzibą w Wiedniu jest następcą prawnym Raiffeisen Bank Polska S.A. z siedzibą w Warszawie (KRS 0000014540). Spółka Raiffeisen B ank Polska S.A. z dniem 31 grudnia 2012 r. w wyniku przeniesienia całego majątku spółki przejmowanej zgodnie z art. 492 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1577 ze zm. – dalej: ksh) z siedzibą w W arszawie stała się następcą prawnym spółki Polbank EFG S.A. z siedzibą w Warszawie (dalej: Spółka Polbank). Przejęła w związku z powyższym portfel kredytów indeksowanych i denominowanych do CH F posiadanych przez Spółkę Polbank. Spółka Polbank wpisana zosta ła do Rejestru Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego w dniu 19 września 2011 r. w związku z przekształceniem oddziału instytucji kredytowej działającej na terytorium Polski (EFG Eurobank Ergasias Spółka Akcyjna Oddział w Polsce z siedzibą w Warszawie – dalej: EFG Eurobank Ergasias) w bank krajowy w formie spółki akcyjnej (Polbank EFG Spółka Akcyjna), o którym mowa w art. 42a i następne ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r. poz. 1876 ze zm. – dalej: Prawo ba nkowe). W wyniku przekształcenia oddziału w bank doszło do sukcesji uniwersalnej – wstąpienia nowo utworzonego banku z mocy samego prawa we wszystkie prawa i obowiązki instytucji kredytowej objęte działalnością oddziału, co wynika z art. 42e Prawa bankoweg o. Tym samym, wszystkie zobowiązania EFG Eurobank Ergasias powstałe przed dniem 19 września 2011 r. przeszły z tym dniem na Spółkę Polbank. W dniu 31 października 2018 r. nastąpił podział Raiffeisen Bank Polska S.A. poprzez wydzielenie w trybie art. 529 § 1 pkt 4 k.s.h. - części majątku Raiffeisen Bank Polska S.A. i przeniesienie go na Bank BGŻ BNP Paribas S.A. z siedzibą w Warszawie (dalej: BGŻ BNP Paribas ) zgodnie z planem podziału z dnia 28 kwietnia 2018 r. P rzejęcie skutkowało tym, że Raiffeisen Bank Po lska S.A. ma obsługiwać kredyty hipoteczne dla klientów indywidualnych (czyli m.in. kredyty hipoteczne indeksowane i denominowane do CHF, które są przedmiotem niniejszego postępowania ) , a BGŻ BNP Paribas przejął pozostałe produkty bankowe dla klientów indy widualnych (tzw. Działalność Podstawowa Banku, m.in. obsługę rachunków oszczędnościowo - rozliczeniowych). W dniu 3 listopada 2018 r. nastąpiło transgraniczne połączenie Raiffeisen Bank Polska S.A. w zakresie aktywów i pasywów obejmujących pozostałą po podz iale przez wydzielenie część jego działalności (tj. działalność hipoteczną) z Raiffeisen Bank International AG z siedzibą w Wiedniu. Połączenie nastąpiło zgodnie z planem połączenia Raiffeisen Bank Polska S.A. oraz Raiffeisen Bank International AG z dnia 22 maja 2018 r. W przedmiotowym zakresie (tj. w odniesieniu do działalności hipotecznej) Raiffeisen Bank International AG wstąpił w prawa i obowiąz ki Raiffeisen Bank Polska S.A. 4 Portfel kredytowy W toku prowadzonego postępowania wyjaśniające go ustalono , ż e Przedsiębiorca oferował (poprzez swoich poprzedników prawnych) konsumentom kredyty hipoteczne wyrażone w walucie obcej (denominowane i indeksowane do waluty innej niż polska). Bank w piśmie z dnia 10 maja 2017 r. wskazał wszystkie aktywne zabezpieczone hipotecznie produkty kredytowe (w tym pożyczki osobiste i hipoteczne) waloryzowane/indeksowane/denominowane do walut obcych, które były oferowane przez Spółkę. Z treści ww. pisma wynika, że Bank posiada w swoim portfelu następujące kredyty hipoteczne indek sowane i waloryzowane e kursem CHF: Linia Bankowości Prywatnej Rodzaj umowy: Typy umów: Denominowany/ Indeksowany Waluta Okres oferowania (od…do…) Liczba aktywny ch umów Wartość portfela w ekspozycji waluty 1. Kredytu mieszkaniowego Denominowany CHF 0 3.09.2003 r. – 30.06.2014r. z wyłączeniem okresu od 01.12.2008 r. do 18.02.2010 r. XXX XXXXXXXXX 2. Pożyczki osobistej Denominowany CHF XXX XXXXXXXXX 3 . Kredytu mieszkaniowego Denominowany CHF 12.11.2003 r. - 30.06.2014r. z wyłączeniem okresu od 1.12.2008 r . do 18.02.2010r. XXX XXXXXXXXX 4 . Pożyczki hipotecznej Denominowany CHF XXX XXXXXXXXX 5 Linia Bankowości Detalicznej Rodzaj umowy: Typy umów: Denominowany/ Indeksowany Waluta Okres oferowania (od…do…) Liczba aktywnych umów Wartość por tfela w ekspozycji waluty 1. Kredytu mieszkaniowego (MG) Denominowany CHF 12.11.2003 r. - 30.11.2008r. XXX XXXXXXXXX 2 . Pożyczki hipotecznej (MG) Denominowany CHF 12.11.2003 r. - 30.11.2008r. XXX XXXXXXXXX 3 . Kredyt hipoteczny (HL) Indeksow any CHF 10.04.2006 r. - 04.05.2011r. XXX XXXXXXXXX Źródło: opracowanie własne na podstawie informacji załączonych do pisma Spółki z dnia 10 maja 2017 r. (Dowód: pismo Banku z dnia 10 maja 2017 r., k. 30 — 39 akt adm.) Rozstrzygniecie – umorzenie po stępowania W ocenie Prezesa Urzędu, po analizie całokształtu zebranego w sprawie materiału oraz dokonaniu jego oceny prawnej, mimo że zakwestionowana praktyka Banku odnosi się do etapu wykonywania przez Bank zawartych umów kredytów i pożyczek denominowanyc h i indeksowanych do CHF, to jest ona nierozerwalnie związana i warunkowana tym, w jaki sposób Bank informował konsumentów na etapie przedkontraktowym o wynikającym z umowy ryzyku walutowym. Zatem, w przypadku zakwestionowanej praktyki sposobu wykonywan ia przez Bank umowy nie można oddzielić od sposobu informowania przed jej zawarciem o przedmiotowym ryzyku – w konsekwencji źródła zakwestionowanej w niniejszym postępowaniu praktyki należy upatrywać w zachowaniu polegającym na nienależytym informowaniu przez Bank konsumentów o ryzyku walutowym na etapie przedkontraktowym. Mając to na względzie zwrócić należy uwagę na fakt , że Bank dla osób nieuzyskujących przychodu w walucie CHF z dniem : - 30.11.2008r. zaprzestał udzielania kredytu mieszkaniowego (MG) o raz pożyczki hipotecznej (MG) denominowanych do CHF w linii bankowości detalicznej, - 04.05.2011r . zaprzestał udzielania kredytów hipotecznych (HL) indeksowanych do CHF w linii bankowości detalicznej, - 18.02.2010r . zaprzestał udzielania pożyczek denominow anych do CHF w linii bankowości prywatnej , - 30.06.2014r . zaprzestał udzielania kredytu mieszkaniowego oraz pożyczki hipotecznej denominowanych do CHF w linii bankowości prywatnej 6 Według stanu na rok 2017 r. z decydowana większość umów dotyczy bankowości de talicznej (łącznie umów XXX ), a tylko nieliczne dotyczą bankowości prywatnej ( łącznie umów XXX ) . W konsekwencji, datą jaką można wskazać jako datę zaniechania zakwestionowanej w niniejszej sprawie praktyki w linii bankowości detalicznej jest 04.05.201 1r . Natomiast datą jaką można wskazać jako datę zaniechania zakwestionowanej w niniejszej sprawie praktyki w ramach linii bankowości prywatnej jest 30.06.2014r . Zgodnie z art. 105 u.o.k.k., nie wszczyna się postępowania w sprawie praktyk naruszających zbi orowe interesy konsumentów, jeżeli od końca roku, w którym zaprzestano ich stosowania, upłynęły 3 lata. Zwrócić przy tym należy uwagę, że wskazany przepis w brzmieniu sprzed nowelizacji z dnia 05 sierpnia 2015 r. 1 przewidywał jedynie roczny termin na wszcz ęcie postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, przy czym liczony był on od końca roku, w którym zaprzestano stosowania danej praktyki. W niniejszej sprawie postępowanie odnośnie praktyk w linii bankowości detalicznej mogł o zostać wszczęte n ajpóźniej w dniu 31 grudnia 201 2 r. , natomiast postępowanie odnośnie do praktyk w linii bankowości prywatnej w dniu 31 grudnia 2015r. (w tych dniach upłynął określony w art. 105 u.o.k.k. w brzmieniu sprzed nowelizacji z 2015 r. termin na wszczęcie postępowania w niniejszej sprawie 2 ). Zgodnie z art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 202 1 r. , poz. 735 – dalej: k.p.a. ) , gdy postępowanie z ja kiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części . Bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego, o której mowa w art. 105 § 1 k.p.a. oznacza, że brak jest któreg oś z el ementów pozwalających na rozstrzygnięcie sprawy co do jej istoty. W orzeczni ctwie utrwalony jest pogląd, że przesłanka bezprzedmiotowości występuje, gd y brak jest podstaw prawnych do merytorycznego rozstrzygnięcia danej sprawy w ogóle, bądź nie było podsta w do jej rozpoznania w drodze postępowania administracyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że bezprzedmiotowość postę powania oznacza brak któregoś z elementów stosunku materialnoprawnego, skutkującego tym, iż nie można załatwić sprawy przez ro zstrzygnięcie jej co do istoty 3 . Bezprzedmiotowość postępowania wynikać może zarówno z przyczyn podmiotowych (np. śmierć strony, ustanie bytu prawnego osoby prawnej), jak i przedmiotowych (np. w przypadku stwierdzenia, że organ, który prowadził postępowani e na żądanie strony nie był właściwy, a także, gdy strona wnosi o wydanie decyzji tożsamej w decyzją uprzednią). 1 Przepis zmieniony art.1 pkt 19 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2015 r., poz. 1634). 2 Zgodnie z art. 10 ustawy zmieniającej, czyli ustawy o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw ( Dz.U. z 2015 r. poz. 1634), który mówi, że „do praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zaniechanych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy stosuje się przepis art. 105 ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym” 3 Wyrok Nacze lnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 kwietnia 2003 r., sygn. akt III SA 2225/01. 7 Mając na względzie, że z końcem 2 0 12 r. w zakresie praktyk w linii bankowości detalicznej oraz z końcem 2015 r. w zakresie praktyk w linii bank owości prywatnej upłynął termin na wszczęcie postępowania w niniejszej sprawie, postępowanie to (jako bezprzedmiotowe) podlega umorzeniu na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. w zw. z art. 83 u.o.k.k. Na marginesie należy wspomnieć, że ograniczenie czasowe okreś lone w art. 105 u.o.k.k. znajduje zastosowanie wyłącznie do postępowań toczących się przed Prezesem Urzędu. Nie odnosi się ono w żadnym razie do spraw indywidulanych prowadzonych przed sądami powszechnymi, w ramach których sądy winny każdorazowo badać poja wiające się w sprawie zarzuty konsumentów co do ewentualnego stosowania przez Bank nieuczciwych praktyk rynkowych. Sądy , w szczególności , winny mieć na wz ględzie okoliczności związane ze stosowaniem opisanej wyżej praktyki i stosownie do regulacji art. 12 u.p.n.p.r. wyciągać z tego tytułu adekwatne skutki procesowe. Z upoważnienia Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Piotr Adamczewski Dyrektor Delegatury UOKiK w Bydgoszczy Pouczenie Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego ( Dz. U. z 202 3 r. poz. 1 550 ze zm . ) – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie miesiąca od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów - Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Bydgoszczy. Zgodnie z art. 3 ust. 2 pkt 9 w związku z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych ( Dz. U. z 202 3 r., poz. 11 44 ze zm. ), odwołanie od dec yzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów podlega opłacie stałej w kwocie 1000 zł. Zażalenie na postanowienie Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów podlega opłacie w wysokości 500 zł. Zgodnie z art. 103 ust. 1 i ust. 2 ustawy o kosz tach sądowych w sprawach cywilnych, Sąd może przyznać zwolnienie od kosztów sądowych osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej niebędącej osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną, jeżeli wykazała, że nie ma dostatecznych środków na ich uiszc zenie. Spółka handlowa powinna wykazać także, że jej wspólnicy albo akcjonariusze nie mają dostatecznych środków na zwiększenie majątku spółki lub udzielenie spółce pożyczki. 8 Zgodnie z art. 105 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, wni osek o przyznanie zwolnienia od kosztów sądowych należy zgłosić na piśmie lub ustnie do protokołu w sądzie, w którym sprawa ma być wytoczona lub już się toczy. Stosownie do treści art. 117 § 1, § 3 i § 4 k.p.c. strona zwolniona przez sąd od kosztów sądow ych w całości lub części, może domagać się ustanowienia adwokata lub radcy prawnego. Osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna, której ustawa przyznaje zdolność sądową, niezwolniona przez sąd od kosztów sądowych, może się domagać ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, jeżeli wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego. Wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego strona zgłasza wraz z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych lub os obno, na piśmie lub ustnie do protokołu, w sądzie, w którym sprawa ma być wytoczona lub już się toczy.