Pomoc psychologiczna dla weteranów-żołnierzy: kto może z niej skorzystać i bez jakich for…

Weteran-żołnierz, weteran poszkodowany-żołnierz oraz najbliżsi członkowie ich rodzin mogą otrzymać pomoc psychologiczną w wojskowym systemie bez skierowania. Kluczowe jest jednak właściwe potwierdzenie uprawnienia, rozróżnienie rodzaju placówki i świadczonej tam pomocy oraz korzystanie z tekstu jednolitego z uwzględnieniem późniejszych nowelizacji.

Kontekst: jedno rozporządzenie, zmieniane nazewnictwo i tekst jednolity

Zasady pomocy wynikają z rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z 12 marca 2012 r., wydanego na podstawie art. 23 ust. 4 ustawy o weteranach działań poza granicami państwa. Rozporządzenie nie tworzy samego statusu weterana. Określa natomiast, jak i gdzie realizowana jest pomoc psychologiczna dla osób już posiadających status weterana-żołnierza albo weterana poszkodowanego-żołnierza, a także dla ich najbliższych.

Już w § 1 rozporządzenie wyraźnie wskazuje dwa obszary regulacji:

Rozporządzenie określa:

tryb udzielania i zakres pomocy psychologicznej udzielanej weteranowi-żołnierzowi lub weteranowi poszkodowanemu-żołnierzowi oraz najbliższym członkom jego rodziny;

sposób i tryb postępowania w zakresie monitorowania realizacji prawa weteranów poszkodowanych-żołnierzy do pomocy psychologicznej oraz właściwość organów w tym zakresie.

— § 1 rozporządzenia – tekst jednolity, Dz.U. z 2021 r. poz. 1337

Pierwszy obszar to prawa konkretnych osób: dostęp, dokumenty, miejsca i formy wsparcia. Drugi dotyczy monitorowania systemu przez MON — zwłaszcza danych o korzystaniu z pomocy przez weteranów poszkodowanych-żołnierzy.

W 2013 r. rozporządzenie zaktualizowano przede wszystkim terminologicznie: zamiast „zakładów opieki zdrowotnej” pojawiły się „podmioty lecznicze”. To ważne, ponieważ posługiwanie się pierwotnym brzmieniem aktu z 2012 r. może dziś prowadzić do błędnego wniosku, że pomoc jest ograniczona do placówek nazywanych w dawny sposób.

Zmiana z 2020 r. nie dotyczyła katalogu świadczeń ani dokumentów potrzebnych osobie korzystającej ze wsparcia. Zmieniła natomiast organizację raportowania i wskazała dyrektora departamentu MON właściwego do spraw zdrowia jako adresata określonych sprawozdań.

Co dokładnie mówią przepisy: uprawnieni, dokumenty i dostęp bez skierowania

Pomoc przysługuje trzem kategoriom osób:

weteranowi-żołnierzowi;
weteranowi poszkodowanemu-żołnierzowi;
najbliższemu członkowi rodziny każdej z tych osób.

Rozporządzenie odwołuje się przy tym do art. 4 pkt 12 ustawy o weteranach, gdy mowa o tym, kto jest „najbliższym członkiem rodziny”. Samo rozporządzenie nie wylicza więc tych osób — wymaga tylko złożenia oświadczenia lub deklaracji potwierdzającej spełnianie ustawowych warunków.

Weteran przedstawia odpowiednią legitymację: legitymację weterana albo legitymację weterana poszkodowanego. Rodzina nie musi jednak zawsze uzyskiwać osobnego formalnego potwierdzenia od placówki. Zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 2 może przedstawić:

pisemne oświadczenie złożone przez weterana, zawierające numer jego legitymacji i potwierdzenie statusu członka najbliższej rodziny, albo
własną pisemną deklarację z numerem legitymacji weterana, jeśli ze względu na jego stan zdrowia uzyskanie oświadczenia od niego nie jest możliwe.

Najważniejsza praktyczna zasada została wyrażona w § 2 ust. 3:

Z pomocy psychologicznej w jednostkach wojskowych, wojskowych pracowniach psychologicznych oraz podmiotach leczniczych utworzonych i nadzorowanych przez Ministra Obrony Narodowej można skorzystać bezpośrednio – bez skierowania, okazując jedynie dokument, o którym mowa w ust. 1.

— § 2 ust. 3 rozporządzenia – tekst jednolity, Dz.U. z 2021 r. poz. 1337

„Bez skierowania” oznacza, że nie trzeba najpierw uzyskiwać skierowania od lekarza czy psychologa. Nie znosi to jednak obowiązku okazania dokumentu potwierdzającego uprawnienie. Pomoc jest udzielana w godzinach pracy psychologów w jednostkach wojskowych, wojskowych pracowniach psychologicznych oraz w podmiotach leczniczych utworzonych i nadzorowanych przez MON (§ 2 ust. 2).

Dwa poziomy pomocy: czym różni się jednostka wojskowa od podmiotu leczniczego

Przepisy rozdzielają zakres wsparcia według miejsca, w którym osoba się zgłasza.

W jednostce wojskowej lub wojskowej pracowni psychologicznej katalog obejmuje pięć form: diagnozę psychologiczną, konsultację, poradę, interwencję kryzysową oraz terapię krótkoterminową (§ 3 ust. 1). Interwencja kryzysowa to doraźna pomoc w sytuacji nagłego, silnie obciążającego kryzysu. Terapia krótkoterminowa oznacza zaś wsparcie o ograniczonym czasie trwania.

Natomiast w podmiocie leczniczym MON pomoc obejmuje diagnozę zaburzeń psychicznych oraz terapię indywidualną, grupową i rodzinną. Przepis brzmi następująco:

Zakres pomocy psychologicznej świadczonej w podmiocie leczniczym utworzonym i nadzorowanym przez Ministra Obrony Narodowej obejmuje:

diagnozę zaburzeń psychicznych;

terapię indywidualną;

terapię grupową, w tym terapię rodzinną.

— § 3 ust. 2 rozporządzenia – tekst jednolity, Dz.U. z 2021 r. poz. 1337

Różnica jest istotna. W wojskowej pracowni można otrzymać wstępną diagnozę psychologiczną, poradę czy szybką pomoc w kryzysie. Jeżeli potrzebna jest diagnoza zaburzeń psychicznych albo terapia indywidualna, grupowa lub rodzinna, właściwy będzie podmiot leczniczy MON.

Przepisy przewidują też współpracę między tymi miejscami. Jeżeli psycholog w jednostce wojskowej lub pracowni uzna, że potrzebna jest pomoc dostępna w podmiocie leczniczym, ma poinformować osobę o tej możliwości i sporządzić opinię o jej stanie psychicznym dla psychologa w podmiocie leczniczym (§ 4 ust. 1). Działa to również w drugą stronę: psycholog podmiotu leczniczego może zalecić wsparcie dostępne w jednostce lub pracowni (§ 4 ust. 2).

Jak działa to w praktyce

Załóżmy, że najbliższy członek rodziny weterana potrzebuje pomocy w związku z trudną sytuacją psychiczną w rodzinie. Może zgłosić się bez skierowania do wskazanej placówki wojskowej, przedstawiając wymagane oświadczenie weterana z numerem jego legitymacji. Jeśli specjalista uzna, że właściwsza będzie terapia rodzinna, sporządzi opinię dla psychologa podmiotu leczniczego MON. W tym systemie terapia rodzinna jest wprost wymieniona w § 3 ust. 2 pkt 3.

Na co uważać: tekst jednolity nie zastępuje kontroli zmian

Najwygodniejszym dokumentem do czytania jest tekst jednolity ogłoszony obwieszczeniem MON z 1 lipca 2021 r. Tekst jednolity to urzędowo uporządkowane brzmienie aktu, które łączy regulację pierwotną z uwzględnionymi nowelizacjami. Nie jest jednak samodzielną „nową ustawą” czy nowym rozporządzeniem — ma ułatwiać odczytanie obowiązującej treści.

Obwieszczenie wyraźnie wskazuje zakres ujętych zmian:

ogłasza się w załączniku do niniejszego obwieszczenia jednolity tekst rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 12 marca 2012 r. (…) z uwzględnieniem zmian wprowadzonych rozporządzeniem Ministra Obrony Narodowej z dnia 18 sierpnia 2020 r.

— pkt 1 obwieszczenia MON z 1 lipca 2021 r., Dz.U. z 2021 r. poz. 1337

W praktyce należy pamiętać o trzech regułach.

Po pierwsze, tekst jednolity z 2021 r. uwzględnia zmiany z 2020 r., ale nie zawiera § 2 rozporządzenia nowelizującego z 2020 r., czyli przepisu mówiącego, kiedy ta nowelizacja weszła w życie. To normalne: przepisy o wejściu w życie nowelizacji są jednorazowe i nie stają się częścią trwałego brzmienia rozporządzenia podstawowego.

Po drugie, do ustalenia bieżących uprawnień najpierw czyta się tekst jednolity, a następnie sprawdza, czy po jego ogłoszeniu nie opublikowano dalszych nowelizacji. W przedstawionych regulacjach ostatnia wskazana zmiana pochodzi z 2020 r. i dotyczy organizacji monitorowania, nie dostępu do pomocy ani zakresu świadczeń.

Po trzecie, nie należy opierać się wyłącznie na pierwotnym tekście z 2012 r. W jego § 2 i § 3 występuje dawne określenie „zakład opieki zdrowotnej”. Od 2014 r., na mocy nowelizacji z 17 grudnia 2013 r., obowiązuje określenie „podmiot leczniczy”.

Co to oznacza w praktyce

Weteran-żołnierz i weteran poszkodowany-żołnierz mogą zgłosić się po pomoc bez skierowania, okazując właściwą legitymację.
Najbliższy członek rodziny także jest objęty pomocą, ale powinien mieć pisemne oświadczenie weterana z numerem legitymacji; gdy stan zdrowia weterana to uniemożliwia, może złożyć własną deklarację.
Wojskowa pracownia psychologiczna zapewnia m.in. konsultację, poradę, interwencję kryzysową i terapię krótkoterminową; podmiot leczniczy MON prowadzi m.in. terapię indywidualną, grupową i rodzinną.
W razie potrzeby bardziej specjalistycznej formy pomocy psycholog powinien poinformować o możliwości jej uzyskania i przygotować opinię albo zalecenia dla drugiej placówki.
Przy sprawdzaniu przepisów warto korzystać z tekstu jednolitego z 2021 r., pamiętając, że obejmuje on nowelizację z 2020 r.; nie należy sugerować się wyłącznie terminologią z pierwotnego tekstu z 2012 r.

Pomoc psychologiczna dla weteranów-żołnierzy: kto może z niej skorzystać i bez jakich formalności